Persbericht

De snelste ster van de Melkweg draait zo dicht om ons superzware zwarte gat heen dat hij diens draaiing ‘voelt’

19 augustus 2026

VLT-opnamen van de ster S301 die om Sagittarius A* draait (Credit: ESO/GRAVITY collaboration)

Astronomen hebben de snelst bekende ster ontdekt die om het zwarte gat in het centrum van ons Melkwegstelsel draait. De ster, met de aanduiding S301, werd ontdekt met de Very Large Telescope Interferometer (VLTI) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) en bereikt tijdens zijn draaiing om het vier miljoen zonsmassa’s zware zwarte gat snelheden van vijfentwintigduizend kilometer per seconde. Daarbij nadert S301 het zwarte gat dichter dan welke andere ster dan ook die tot nu toe is waargenomen – zó dicht dat hij de effecten van de rotatie van het zwarte gat voelt.

‘Deze baanbrekende ontdekking is het resultaat van tientallen jaren van zorgvuldige waarnemingen van sterren die om Sagittarius A* – het zwarte gat in het centrum van ons Melkwegstelsel – draaien,’ zegt Nobelprijswinnaar Reinhard Genzel, directeur van het Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik (MPE) in Garching, Duitsland, en een van de oprichters van het samenwerkingsteam dat de nieuwe waarnemingen heeft verricht.

‘Het bijzondere aan deze ster is dat hij in een zeer krappe baan om Sagittarius A* draait, waarbij hij slechts 8,7 jaar nodig heeft om een volledige omloop te voltooien, en dat hij het zwarte gat daarbij nadert tot op een afstand die slechts twaalf keer zo groot is als de afstand tussen de aarde en de zon. Dat is ongekend,’ zegt Felix Mang, promovendus bij het MPE en auteur van het onderzoek dat vandaag in Nature is gepubliceerd.

Tijdens zijn dichtste nadering van het zwarte gat bereikt de ster een snelheid van ongeveer 25.000 kilometer per seconde: honderdduizend keer de snelheid van een passagiersvliegtuig oftewel meer dan acht procent van de lichtsnelheid. Daarbij komt S301 dichter bij Sagittarius A* dan welke andere bekende ster dan ook. Hij nadert het zwarte gat tot op een afstand die ongeveer gelijk is aan de afstand tussen de planeet Saturnus en de zon [1]. Omdat S301 zo dicht bij Sagittarius A* komt, is hij voor zover bekend de eerste ster die gebruikt zou kunnen worden om de rotatie van een zwart gat rechtstreeks te meten.

Astronomen vermoeden dat Sagittarius A* ronddraait, net als de meeste objecten in ons heelal. Volgens Einsteins algemene relativiteitstheorie sleept een ronddraaiend zwart gat de ruimtetijd mee en vervormt deze, wat invloed heeft op de omloopbanen van de omringende sterren. Dit effect is sterker merkbaar bij objecten die op korte afstand om zo’n zwart gat draaien.

‘Met deze ster hopen we binnen de komende tien jaar de rotatie van het zwarte gat te kunnen meten’, zegt Mang. MPE-onderzoeker Stefan Gillessen, die eveneens een leidende rol speelde in het nieuwe onderzoek, voegt hieraan toe: ‘Voor het eerst zouden we daadwerkelijk heel direct de rotatie van een superzwaar zwart gat kunnen meten, wat een cruciale toetssteen zou zijn voor Einsteins theorie’. Juan Osorno, astronoom bij LIRA Observatoire de Paris–PSL in Frankrijk, die eveneens een sleutelrol speelde in het onderzoek, voegt hieraan toe: ‘Zonder deze ster zouden we nog tientallen jaren de bewegingen van andere sterren moeten meten om de rotatie van het zwarte gat ook maar enigszins nauwkeurig te kunnen meten.’

Het was bepaald niet eenvoudig om S301, die aan de hemel twee miljard keer zwakker schijnt dan Betelgeuze (de oranje ster in het sterrenbeeld Orion), op te sporen. Bij de waarnemingen maakte het team gebruik van de VLTI, een faciliteit op de Paranal-sterrenwacht van ESO in Chili, en het GRAVITY-instrument, dat sinds zijn recente upgrade nu bekendstaat als GRAVITY+. [2] De kracht van de VLTI is gelegen in het vermogen om het licht van vier 8-meter-telescopen te combineren tot één ‘virtuele’ telescoop met een ruimtelijke resolutie die vijftien keer zo hoog is als die van één enkele 8-meter-telescoop.

‘Paranal is de enige plek ter wereld waar je dit soort waarnemingen kunt doen, omdat geen enkel andere sterrenwacht op aarde beschikt over vier 8-meter-telescopen die samen als interferometer kunnen functioneren’, zegt coauteur Frank Eisenhauer, hoofdonderzoeker van GRAVITY+ en directeur van het MPE.

Met GRAVITY, en later met GRAVITY+, is het team erin geslaagd om in het voorjaar van 2023 een eerste glimp van de nieuwe ster op te vangen en heeft het deze sindsdien gevolgd om zijn baan te bepalen. Daarbij ontdekten de astronomen ontdekten ook dat de ster begin 2023 voor het laatst het dichtst bij het centrale zwarte gat is gekomen. De baaneigenschappen van S301, en het feit dat zich in de directe omgeving van zo’n superzwaar zwart gat geen sterren kunnen vormen, wijzen erop dat de ster waarschijnlijk deel uitmaakte van een dubbelstersysteem dat uit elkaar is getrokken door de getijdenkrachten van Sagittarius A*. Daarbij raakte S301 gevangen in de zwaartekracht van het zwarte gat, terwijl zijn begeleidende ster met hoge snelheid werd weggeslingerd – waarschijnlijk snel genoeg om ons Melkwegstelsel definitief te verlaten.

Vervolgwaarnemingen met GRAVITY+ en met het MICADO-instrument op de toekomstige Extremely Large Telescope (ELT) van ESO zullen van cruciaal belang zijn om de baan van S301 in het komende decennium te volgen, omdat deze in 2031 zijn volgende dichtste nadering zal maken. Door ten minste twee volledige omlopen van S301 te observeren, kan de baan met voldoende nauwkeurigheid worden bepaald om voor het eerst de draaiing van Sagittarius A* rechtstreeks te kunnen meter. ‘Daarmee zou een droom in vervulling gaan’, zegt Mang.

Noten

[1] Op het punt van zijn dichtste nadering passeert de ster het zwarte gat tot op slechts 1,78 miljard kilometer – ongeveer twaalf keer de afstand tussen zon en aarde oftewel slechts twintig procent groter dan de afstand tussen de zon en de planeet Saturnus.

[2] Na decennialang sterren in een banen om het centrum van de Melkweg met behulp van diverse ESO-faciliteiten in kaart te hebben gebracht, maakt het team sinds 2017 voor dit doel gebruik van het GRAVITY-instrument op de VLTI. De afgelopen jaren is geleidelijk een reeks upgrades aan zowel het instrument als de interferometer doorgevoerd, onder de naam GRAVITY+, waardoor het team steeds zwakkere objecten heeft kunnen ontdekken.

Meer informatie

De resultaten van dit onderzoek zijn te vinden in een artikel van de GRAVITY+-samenwerking met de titel ‘Discovery of a star sensitive to the spin of Sgr A*’, dat in Nature zal verschijnen (doi: 10.1038/s41586-026-10894-w).

Het onderzoeksteam bestaat uit: K. Abd El Dayem (LIRA, Observatoire de Paris, Université PSL, CNRS, Sorbonne Université, Université de Paris, Frankrijk), R. Abuter (Europese Zuidelijke Sterrenwacht, Garching, Duitsland [ESO Duitsland]), N. Aimar (Faculdade de Engenharia, Universidade do Porto, Portugal [FEUP], en Centro de Astrofísica e Gravitação, IST, Universidade de Lisboa, Portugal [CENTRA]), P. Amaro-Seoane (Universitat Politècnica de València, Spanje en Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik (MPE), Garching, Duitsland [MPE]), A. Berdeu (ESO en LIRA), J.P. Berger (Univ. Grenoble Alpes, CNRS, Grenoble, Frankrijk [IPAG]), G. Bourdarot (MPE), W. Brandner (Max Planck-Institut für  Astronomie, Heidelberg, Duitsland [MPIA]), A. Burkert (Universiteitssterrenwacht, Faculteit Natuurkunde, Ludwig-Maximilians-Universität, München, Duitsland [LMU] en MPE), D. Calderon (Max Planck-Institut für Astrofysica [MPA], Garching, Duitsland), C. Correia (FEUP en CENTRA), J. Cuadra (Universidad Adolfo Ibañez, Viña del Mar, Chili en Millennium Nucleus on Transversal Research and Technology to Explore Supermassive Black Holes [TITANS], Chili), R. Davies (MPE), D. Defrère (Instituut voor Astronomie, KU Leuven, België [KU Leuven]), L. Delit (LIRA), A. Drescher (IPAG en MPE), F. Eisenhauer (MPE en Afdeling Natuurkunde, Technische Universiteit München, Duitsland [TUM]), L. Esteras Otal (ESO Duitsland), M. Fabricius (MPE), H. Feuchtgruber (MPE), N. M. Förster Schreiber (MPE), A. Foschi (LIRA), P. Garcia (FEUP en CENTRA), R. Garcia Lopez (School of Physics, University College Dublin, Ierland), A. Generozov (Afdeling Astronomie en Oden Institute, Universiteit van Texas in Austin, VS), R. Genzel (MPE en de afdelingen Natuurkunde & Astronomie, Le Conte Hall, Universiteit van Californië, Berkeley, VS), S. Gillessen (MPE), F. Gonté (ESO Duitsland), X. Haubois (Europese Zuidelijke Sterrenwacht, Santiago, Chili [ESO Chili]), S. F. Hönig (School of Physics & Astronomy, Universiteit van Southampton, Verenigd Koninkrijk [Southampton]), M. Houllé (IPAG), S. Joharle (MPE), A. Kaufer (ESO Chili), J. Kammerer (ESO Duitsland), P. Kervella (LIRA), J. Kolb (ESO Duitsland), L. Kreidberg (MPIA), R. Laugier (KU Leuven), S. Lacour (LIRA), O. Lai (Université Côte d’Azur, Observatoire de la Côte d’Azur, CNRS, Laboratoire Lagrange [Lagrange]), J.-B. Le Bouquin (IPAG), J. Leftley (Southampton), B. Lopez (Lagrange), D. Lutz (MPE), F. Mang (MPE en TUM), A. Mérand (ESO Duitsland), Fabricius (MPE), H. Feuchtgruber (MPE), N. M. Förster Schreiber (MPE), A. Foschi (LIRA), P. Garcia (FEUP en CENTRA), R. Garcia Lopez (School of Physics, University College Dublin, Ierland), A. Generozov (Afdeling Astronomie en Oden Institute, Universiteit van Texas in Austin, VS), R. Genzel (MPE en de afdelingen Natuurkunde & Astronomie, Le Conte Hall, Universiteit van Californië, Berkeley, VS), S. Gillessen (MPE), F. Gonté (ESO Duitsland), X. Haubois (European Southern Observatory, Santiago, Chili [ESO Chili]), S. F. Hönig (School of Physics & Astronomy, Universiteit van Southampton, Verenigd Koninkrijk [Southampton]), M. Houllé (IPAG), S. Joharle (MPE), A. Kaufer (ESO Chili), J. Kammerer (ESO Duitsland), P. Kervella (LIRA), J. Kolb (ESO Duitsland), L. Kreidberg (MPIA), R. Laugier (KU Leuven), S. Lacour (LIRA), O. Lai (Université Côte d’Azur, Observatoire de la Côte d’Azur, CNRS, Laboratoire Lagrange [Lagrange]), J.-B. Le Bouquin (IPAG), J. Leftley (Southampton), B. Lopez (Lagrange), D. Lutz (MPE), F. Mang (MPE en TUM), A. Mérand (ESO Duitsland), F. Millour (Lagrange), M. Montargès (LIRA), N. Morujão (FEUP en CENTRA), H. Nowacki (Lagrange), M. Nowak (LIRA), S. Oberti (ESO Duitsland), J. Osorno (LIRA), T. Ott (MPE), T. Paumard (LIRA), C. Paladini (ESO Chili), H. B. Perets (afdeling Natuurkunde, Technion – Israel Institute of Technology, Haifa, Israël), K. Perraut (IPAG), G. Perrin (LIRA), R. Petrov (Lagrange), P. O. Petrucci (IPAG), T. Piran (Racah Institute of Physics, De Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, Israël [Racah]), N. Pourré (IPAG), S. Rabien (MPE), D. C. Ribeiro (MPE), S. Robbe-Dubois (Lagrange), M. Sadun Bordoni (MPE), J. Sánchez Bermúdez (Instituto de Astronomía, Nationale Autonome Universiteit van Mexico, Mexico), D. Santos (MPE), R. Sari (Racah), J. Sauter (MPIA), S. Scheithauer (MPIA), J. Scigliuto (Lagrange), J. Shangguan (MPE), T. T. Shimizu (MPE), F. Soulez (Univ. Lyon, Univ. Lyon 1, ENS de Lyon, CNRS, Centre de Recherche Astrophysique de Lyon, Frankrijk), J. Stadler (LMU), C. Straubmeier (Instituut voor Natuurkunde, Universiteit van Keulen, Duitsland), E. Sturm (MPE), M. Subroweit (Keulen), C. Sykes (Southampton), L. J. Tacconi (MPE), P. Thévenet (LIRA), I. Urso (LIRA), F. Vincent (LIRA), J. Woillez (ESO Duitsland), G. Zins (ESO Chili).

De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) stelt wetenschappers van over de hele wereld in staat om de geheimen van het heelal te ontdekken, ten bate van iedereen. Wij ontwerpen, bouwen en exploiteren observatoria van wereldklasse die door astronomen worden gebruikt om spannende vragen te beantwoorden en de fascinatie voor astronomie te verspreiden, en bevorderen internationale samenwerking op het gebied van de astronomie. ESO, in 1962 opgericht als intergouvernementele organisatie, wordt inmiddels gedragen door 16 lidstaten (België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Oostenrijk, Polen, Portugal, Spanje, Tsjechië, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland) en door het gastland Chili, met Australië als strategische partner. Het hoofdkwartier van ESO en haar bezoekerscentrum en planetarium, de ESO Supernova, zijn gevestigd nabij München in Duitsland, maar onze telescopen staan opgesteld in de Chileense Atacama-woestijn – een prachtige plek met unieke omstandigheden voor het doen van hemelwaarnemingen. ESO exploiteert drie waarnemingslocaties: La Silla, Paranal en Chajnantor. Op Paranal staan ESO’s Very Large Telescope en Very Large Telescope Interferometer, evenals surveytelescopen zoals VISTA. Ook zal ESO op Paranal de Cherenkov Telescope Array South huisvesten en exploiteren – ’s werelds grootste en gevoeligste observatorium van gammastraling. Samen met internationale partners beheert ESO APEX en ALMA op Chajnantor, twee faciliteiten die de hemel waarnemen in het millimeter- en submillimetergebied. Op Cerro Armazones, nabij Paranal, bouwen wij ‘het grootste oog ter wereld’ – ESO’s Extremely Large Telescope. Vanuit onze kantoren in Santiago, Chili, ondersteunen wij onze activiteiten in het gastland en werken wij samen met Chileense partners en de Chileense samenleving.

Links

• Onderzoeksartikel
• Foto’s van de VLT/I
• Kom meer te weten over ESO’s Extremely Large Telescope op onze speciale website en in de persmap
• Voor journalisten: abonneer je op persberichten onder embargo in je eigen taal
• Voor wetenschappers: heb je een verhaal? Promoot je onderzoek

Contact

Felix Mang
Max Planck Institute for Extraterrestrial Physics
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 30000-3713
E-mail: fmang@mpe.mpg.de

Stefan Gillessen
Max Planck Institute for Extraterrestrial Physics
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 30000 3839
Mobiel: +49 176 99 66 41 39
E-mail: ste@mpe.mpg.de

Juan Osorno
Laboratory for Instrumentation and Research in Astrophysics (LIRA), Observatoire de Paris, PSL University
Meudon, France
E-mail: Juan.Osorno@observatoiredeparis.psl.eu

Frank Eisenhauer
Director, Max Planck Institute for Extraterrestrial Physics
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 30000-3100
E-mail: eisenhau@mpe.mpg.de

Reinhard Genzel
Director, Max Planck Institute for Extraterrestrial Physics
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 30000 3281
E-mail: genzel@mpe.mpg.de

Xavier Haubois (for questions on VLTI)
European Southern Observatory
Paranal Observatory, Atacama Desert, Chile
E-mail: Xavier.Haubois@eso.org

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670 (unavailable before 17 August)
Mobiel: +49 151 241 664 00 (unavailable before 17 August)
E-mail: press@eso.org

Marieke Baan (Perscontact Nederland)
ESO Science Outreach Network en NOVA Informatie Centrum
Tel: +31(0)20-5257480
E-mail: eson-netherlands@eso.org

Connect with ESO on social media