Persbericht

PoET schijnt eerste (zon)licht op het onderzoek van exoplaneten

9 april 2026

De hoofdtelescoop van PoET (Credit: ESO)

De Paranal Solar ESPRESSO-telescoop (PoET), geïnstalleerd op de Paranal-locatie van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili, heeft zijn eerste waarnemingen gedaan. De telescoop zal gaan samenwerken met het ESPRESSO-instrument van ESO om nauwkeurige waarnemingen te doen van onze zon. PoET, die wordt omschreven als een zonnetelescoop voor planetenjagers, heeft tot doel om te begrijpen hoe variaties in het licht van sterren zoals de zon de aanwezigheid van om hen heen draaiende planeten kan maskeren, wat ons helpt bij het opsporen van planeten buiten het zonnestelsel.

‘Een van de grootste uitdagingen bij het opsporen van aarde-achtige planeten die om andere sterren draaien, is de astrofysische ‘ruis’ die afkomstig is van hun  moedersterren,’ legt Nuno Santos, hoofdonderzoeker van PoET, verbonden aan het Instituto de Astrofísica e Ciências do Espaço [IA] en de wetenschappelijke faculteit van de Universiteit van Porto (Portugal) uit. ‘De waarnemingen van PoET kunnen van cruciaal belang zijn voor de ontdekking en karakterisering van exoplaneten, die momenteel mogelijk in die ruis schuilgaan.’

Exoplaneten — werelden buiten ons zonnestelsel — worden meestal gedetecteerd en bestudeerd door te kijken naar het licht van hun moederster. Daarbij wordt vaak gelet op kleine veranderingen in het spectrum van de ster (het licht opgesplitst in zijn samenstellende kleuren of golflengten). Maar de activiteit van een ster kan planeetsignalen overstemmen, of zelfs signalen produceren die lijken op die van een rondcirkelende planeet. Net zoals zonnevlekken het licht van de zon veranderen, vervormt de activiteit op het oppervlak van andere sterren hun spectrum op een manier die met de huidige instrumenten voor de opsporing van exoplaneten als ‘ruis’ kan worden gemeten. Het is een hele toer om deze ruis uit de spectra van verre sterren te verwijderen, omdat we niet volledig begrijpen hoe stellaire activiteit het licht dat we waarnemen verandert. Om dit probleem te omzeilen willen astronomen meer te weten komen over onze dichtstbijzijnde ster: de zon.

Dankzij zijn ontwerp is PoET als geen ander in staat om de zon te gebruiken om de spectra van verre sterren te ontrafelen. Met zijn zestig centimeter grote spiegel vangt hij licht op van specifieke delen van de zon, zoals individuele zonnevlekken, om zo de kenmerken van stellaire activiteit te onderzoeken. Daarnaast bevat PoET ook een kleinere telescoop die licht van het volledige zichtbare oppervlak van de zon (de ‘zonneschijf’) opvangt.

‘We zullen in staat zijn om zeer specifieke delen van de zon met zeer hoge resolutie te analyseren, op een manier die nog nooit eerder is gedaan’, zegt Alexandre Cabral, mede-hoofdonderzoeker van PoET en onderzoeker bij het IA en de wetenschappelijke faculteit van de Universiteit van Lissabon, Portugal. Door tegelijkertijd zowel de zonneschijf als afzonderlijke oppervlakte-kenmerken te observeren, kunnen astronomen precies bepalen hoe stellaire activiteit het zonnespectrum verandert. Deze kennis kan vervolgens als leidraad dienen om de ‘ruis’ van verre sterren waar mogelijk planeten omheen draaien, nauwkeurig te verwijderen.

Om de zon te kunnen vergelijken met verre zonachtige sterren, had het team een nauwkeurig instrument nodig dat speciaal is ontworpen voor het onderzoeken van exoplaneten. ‘ESPRESSO is het beste instrument op dit gebied, dus de keuze lag voor de hand’, zegt Santos. Omdat ESPRESSO een uiterst nauwkeurige spectrograaf is, kan hij minuscule veranderingen in de spectra van sterren detecteren, meestal om planeten op te sporen of te karakteriseren die om deze sterren heen draaien. Het instrument van de Very Large Telescope (VLT) van ESO,  dat ’s nachts op verre sterren is gericht, zal nu samen met PoET ook overdag worden gebruikt om spectra van de zon te analyseren.

‘Het is een groot voordeel dat ESPRESSO op deze manier kan worden benut. Door ’s nachts over te schakelen van de VLT naar PoET overdag, benutten we dit instrument optimaal voor het opsporen en karakteriseren van exoplaneten’, zegt Alain Smette van ESO, astronoom bij de VLT-operaties en ESO-contactpersoon voor PoET. ‘Dankzij de uitzonderlijke locatie van de Paranal-sterrenwacht zal het aantal beschikbare dagen waarop de weersomstandigheden geschikt zijn voor waarnemingen van de zon naar verwachting vergelijkbaar zijn met dat voor nachtelijke waarnemingen.’

Begin april heeft PoET in de ESO-sterrenwacht op Paranal in de Chileense Atacama-woestijn met succes zijn testwaarnemingen afgerond, een proces dat ‘first light’ wordt genoemd. Uit de eerste waarnemingen blijkt dat het systeem aan de eisen voldoet en in staat is om spectra vast te leggen van zowel de volledige zonneschijf als specifieke delen daarvan. De komende weken zal het team het systeem testen en optimaliseren, alvorens met wetenschappelijke waarnemingen te beginnen.

PoET is ontworpen en ontwikkeld in Portugal, met financiering van de Europese Onderzoeksraad [1], en een team van twaalf Portugese onderzoekers was aanwezig bij de installatie en het testen van de zonnetelescoop. Sommige onderdelen van PoET, waaronder de hoofdtelescoop, zijn in Italië gebouwd, terwijl de telescoopkoepel door een Chileens bedrijf is vervaardigd.

Het project wordt nu op afstand geleid vanuit het Centrum voor Astrofysica van de Universiteit van Porto in Portugal. De door ESPRESSO geanalyseerde PoET-gegevens zullen via de ESO Science Archive Facility beschikbaar worden gesteld aan andere wetenschappers.

Noten

[1] De PoET-telescoop wordt gefinancierd door de Europese Unie (ERC, FIERCE, 101052347).

Meer informatie

De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) stelt wetenschappers van over de hele wereld in staat om de geheimen van het heelal te ontdekken, ten bate van iedereen. Wij ontwerpen, bouwen en exploiteren observatoria van wereldklasse die door astronomen worden gebruikt om spannende vragen te beantwoorden en de fascinatie voor astronomie te verspreiden, en bevorderen internationale samenwerking op het gebied van de astronomie. ESO, in 1962 opgericht als intergouvernementele organisatie, wordt inmiddels gedragen door 16 lidstaten (België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Oostenrijk, Polen, Portugal, Spanje, Tsjechië, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland) en door het gastland Chili, met Australië als strategische partner. Het hoofdkwartier van de ESO en haar bezoekerscentrum en planetarium, de ESO Supernova, zijn gevestigd nabij München in Duitsland, maar onze telescopen staan opgesteld in de Chileense Atacama-woestijn – een prachtige plek met unieke omstandigheden voor het doen van hemelwaarnemingen. ESO exploiteert drie waarnemingslocaties: La Silla, Paranal en Chajnantor. Op Paranal staan ESO’s Very Large Telescope en Very Large Telescope Interferometer, evenals surveytelescopen zoals VISTA. Ook zal ESO op Paranal de Cherenkov Telescope Array South huisvesten en exploiteren – ’s werelds grootste en gevoeligste observatorium van gammastraling. Samen met internationale partners beheert ESO APEX en ALMA op Chajnantor, twee faciliteiten die de hemel waarnemen in het millimeter- en submillimetergebied. Op Cerro Armazones, nabij Paranal, bouwen wij ‘het grootste oog ter wereld’ – ESO’s Extremely Large Telescope. Vanuit onze kantoren in Santiago, Chili, ondersteunen wij onze activiteiten in het gastland en werken wij samen met Chileense partners en de Chileense samenleving.

Links

• Foto’s van Paranal
• Meer informatie over PoET
• Voor journalisten: abonneer je op persberichten in je eigen taal
• Voor wetenschappers: heb je een verhaal? Promoot je onderzoek

Contact

Nuno Santos
Institute of Astrophysics and Space Sciences
Porto, Portugal
E-mail: Nuno.Santos@astro.up.pt

Alexandre Cabral
Faculty of Sciences of the University of Lisbon
Lisbon, Portugal
E-mail: Alexandre.Cabral@ciencias.ulisboa.pt

Alain Smette
European Southern Observatory
Santiago, Chile
E-mail: Alain.Smette@eso.org

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Mob: +49 151 241 664 00
E-mail: press@eso.org

Rodrigo Alvarez (press contact België)
ESO Science Outreach Network en Planetarium, Royal Observatory of Belgium
Tel: +32-2-474 70 50
E-mail: eson-belgië@eso.org

Connect with ESO on social media