eso2013tr — Bilim Bülteni

ALMA Samanyolu’nun en uzak benzerini görüntüledi

Şekli bozulan gökada gökyüzünde bir ışık halkası gibi görünüyor

12 Ağustos 2020

Avrupa Güney Gözlemevi’nin (ESO) ortağı olduğu Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi’ni (ALMA) kullanan gökbilimciler, aşırı uzak ve haliyle oldukça genç, ancak Samanyolu’na çok benzeyen bir gökadayı ortaya çıkardı. Bu gökada o kadar uzak ki, ışığının bize ulaşması 12 milyar yıldan uzun sürüyor: gökadayı Evren’in yaşının sadece 1.4 milyar yıl olduğu esnada görüyoruz. Ayrıca erken Evren’deki tüm gökadaların çalkantılı ve değişken yapıda olduklarını öne süren teorilerle ters düşen gökada şaşırtıcı derecede sakin görünüyor. Bu beklenmedik keşif gökadaların nasıl oluşktuklarına dair anlayışımızı zorlayarak, Evren’imizin geçmişine dair yeni bakış açıları edinmemizi sağlıyor.

Bu sonuç gökada oluşumu alanında büyük bir ilerlemeye karşılık geliyor ve yakın sarmal gökadalar ile birlikte Samanyolu’nda da karşılaşılan yapıların 12 milyar yıl önce de geçerli oldukları gösteriliyor,” diyor bugün Nature’da yayımlanan araştırmayı yürüten Almanya’daki Max Planck Astrofizik Enstitüsü’nden doktora öğrencisi Francesca Rizzo. Gökbilimcilerin çalıştığı SPT0418-47 adı verilen gökadanın sarmal kolları olmasa da, Samanyolu’na benzeyen en az iki özelliği bulunuyor: dönen bir diski ve gökada merkezi civarında çok sayıda yıldız grubunun sıkıca toplandığı bir çekirdeği. Evren’in erken tarihinde ilk kez bir gökada çekirdeğinin görüldüğü SPT0418-47, Samanyolu’nun en uzak benzeri ünvanını elde etmiş oluyor.

Büyük sürpriz bu gökadanın aslında yakın gökadalara benzer olmasıydı, aslında bu da modellerin ve daha önce bu kadar ayrıntılı olmayan gözlemlerin tümüne zıtlık teşkil ediyor,” diyor Hollanda Groningen Üniversitesi, Kapteyn Gökbilim Enstitüsü’nden eş-yazar Flippo Fraternali. Erken Evren’de gökadalar halen oluşum aşamasındaydılar, bu nedenle araştırmacılar bunların Samanyolu gibi daha olgun gökadalardakine benzer belirgin yapılardan yoksun ve kaotik halde olmalarını bekliyordu.

SPT0418-47 gibi uzak gökadaları araştırmak gökadaların nasıl oluştuklarını ve evrimleştiklerini anlamak için bir temel teşkil ediyor. Gördüğümüz bu gökada o kadar uzak ki, Evren’in yaşı o zaman şimdiki yaşının sadece % 10’u kadardı, bu nesneden gelen ışığın bize ulaşması 12 milyar yıl sürdü. Bunu inceleyerek bu bebek gökadaların tam olarak oluşmaya başladıkları zamana geri dönmüş oluyoruz.

Bu gökadalar çok uzak olduklarından küçük ve sönük birer noktaya benzeyen bu nesnelerin ayrıntılı gözlemleri neredeyse en güçlü teleskoplarla bile mümkün olmuyor. Ekip bu sorunun üstesinden gelebilmek için yakın bir gökadayı güçlü bir büyüteç gibi kullandı — kütçekimsel mercekleme olarak bilinen bir etki — ve bu sayede ALMA ile uzak geçmişin benzeri görülmemiş ayrıntıları elde edildi. Bu etkide, daha yakında bulunan gökadanın çekimsel etkisi uzak gökadanın ışığnı bozarak bükmekte ve o nesnenin şekilsiz ve daha büyük görünmesini sağlamaktadır.

Kütleçekimsel olarak merceklenen uzak gökada, neredeyse tam hizalanmaları sayesinde yakın gökada etrafında mükemmele yakın bir ışık halkası şeklinde görülür. Araştırma ekibi uzak gökadanın gerçek şeklini ve gaz hareketini ALMA verilerini kullanarak yeni bir bilgisayar modelleme yöntemi ile ortaya çıkardı. “SPT0418-47’nin yeniden oluşturulan halini ilk gördüğümde inanamadım: bir define sandığı açılıyor gibiydi,” diyor Rizzo.

Bulduğumuz şey oldukça şaşırtıcıydı; yüksek oranda yıldız oluşumu ve bu nedenle yüksek enerjili süreçlerin gerçekleştiği bir yer olmasına rağmen, SPT0418-47 erken Evren’de şimdiye kadar gözlenmiş olan en düzenli disk yapısına sahip,” diyor Max Planck Astrofizik Enstitüsü’nden eş-yazar Simona Vegetti. “Bu hiç beklenmeyen bir sonuç ve gökadaların nasıl evrimleştiklerine dair düşüncelerimiz üzerinde önemli etkileri olacak.” Ancak gökbilimciler her ne kadar SPT0418-47’ninbugün gördüğümüz sarmal gökadalara benzer disk ve diğer özellikleri olsa da, Samanyolu’ndan çok farklı bir göakadaya dönüşeceğini düşünüyor.

Bu beklenmedik keşif erken Evren’in bir zamanlar inanıldığı gibi kaotik olmayabileceğini ima ederken, Büyük Patlama’dan bu kadar kısa bir süre sonra böyle düzenli bir gökadanın nasıl oluşabileceğine dair birçok soruyu da gündeme getirdi. Bu ALMA keşfi daha önce Mayıs ayında duyurulan benzer bir uzaklıktaki büyük kütleli dönen bir diskin bulgularından sonra geldi. SPT0418-47 mercekleme etkisi sayesinde daha ayrıntılı olarak gözlendi ve diske ilave olarak merkezi bir çekirdek kısmına da sahiptir, bu nedenle daha önce çalışılan nesneye göre Samanyolu gibi günümüz gökadalarına daha çok benzemektedir.

ESO’nun Aşırı Büyük Teleskopu’nun da aralarında olduğu gelecekte yapılacak çalışmalarla bu ‘bebek’ gökadaların gerçekte ne kadar yaygın oldukları ve tahminlerden daha az kaotik olup olmadıkları ortaya çıkarılacak, bu sayede gökadaların evirimi konusunda gökbilimciler için yeni yollar açılacak.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma “A dynamically cold disk galaxy in the early Universe” adlı bir makale olarak Nature dergisinde yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Araştırma ekibinde F. Rizzo (Max Planck Institute for Astrophysics, Garching, Germany [MPA]), S. Vegetti (MPA), D. Powell (MPA), F. Fraternali (Kapteyn Astronomical Institute, University of Groningen, the Netherlands), J. P. McKean (Kapteyn Astronomical Institute and ASTRON, Netherlands Institute for Radio Astronomy), H. R. Stacey (MPA, Kapteyn Astronomical Institute and ASTRON, Netherlands Institute for Radio Astronomy) ve S. D. M. White (MPA) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 Üye Ülke: Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere ile ev sahibi Şili ve stratejik ortak Avustralya tarafından desteklenmektedir. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiy
Tel: +90 324 651 48 00 (1315)
E-posta: arifscag@gmail.com

Francesca Rizzo
Max Planck Institute for Astrophysics
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 30000 2216
E-posta: frizzo@MPA-Garching.MPG.DE

Simona Vegetti
Max Planck Institute for Astrophysics
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 30000 2285
E-posta: svegetti@MPA-Garching.MPG.DE

Filippo Fraternali
Kapteyn Astronomical Institute, University of Groningen
Groningen, the Netherlands
Tel: +31-(0)50-3634055
E-posta: fraternali@astro.rug.nl

Bárbara Ferreira
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: pio@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2013.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2013tr
Adı:SPT0418-47
Tür:Local Universe : Cosmology : Phenomenon : Lensing
Early Universe : Galaxy : Type : Spiral
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array

Görüntüler

Lensed view of SPT0418-47
Lensed view of SPT0418-47
sadece İngilizce
Reconstructed view of SPT0418-47
Reconstructed view of SPT0418-47
sadece İngilizce
Motion of gas in SPT0418-47
Motion of gas in SPT0418-47
sadece İngilizce

Videolar

ESOcast 228 Light: ALMA Sees Most Distant Milky Way Look-alike
ESOcast 228 Light: ALMA Sees Most Distant Milky Way Look-alike
sadece İngilizce
Gravitational lensing of the distant SPT0418-47 galaxy (schematic)
Gravitational lensing of the distant SPT0418-47 galaxy (schematic)
sadece İngilizce
SPT0418-47: lensed view to reconstructed view
SPT0418-47: lensed view to reconstructed view
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...