eso2003tr — Görüntülü Bülten

Sönükleşen İkizlerevi’nin Yüzeyi ESO Teleskopu İle Gözlendi

14 Şubat 2020

ESO’nun Çok Büyük Teleskop’unu (VLT) kullanan gökbilimciler Avcı takımyıldızında yer alan kırmızı süperdev yıldız İkizlerevi’nin beklenmedik sönükleşmesini görüntüledi. Yıldızın yüzeyine ait dikkat çekici görüntüler kırmızı süperdevin sadece sönükleştiğini değil aynı zamanda şeklindeki görünür değişikliği de gösteriyor.

İkizlerevi gökyüzü gözlemcileri için her zaman bir yol gösterici olsa da geçen yıldan bu yana sönükleşmeye başlamıştır. Şu sıralarda normal parlaklığının yaklaşık % 36’sı kadar olup, bu değişim çıplak gözle bile fark edilebilmektedir.

Belçika KU Leuven’de gökbilimci Miguel Montargès liderliğindeki bir ekip yıldızı Aralık ayından bu yana ESO’nun Çok Büyük Teleskopu ile gözleyerek neden sönükleştiğini anlamaya çalışıyor. Gözlem kampanyalarından ilkinde ortaya çıkanlar arasında, İkizlerevi’nin geçen yıl SPHERE ile alınan yeni yüzey görüntüsü oldukça dikkat çekici.   

Ekip yıldızı yine Ocak 2019’da SPHERE ile henüz sönükleşmeye başlamadan önce gözleyerek, İkizlerevi’nin önce ve sonra görüntüsünü elde etmeyi başardı. Görünür bölgede alınan görüntüler yıldızın hem parlaklığında hem de görünen şeklindeki değişimi gözler önüne seriyor.

Çoğu gökbilim meraklısı İkizlerevi’nin sönükleşmesini acaba yıldız patlayacak mı diye yorumluyor. Diğer tüm kırmızı süperdevler gibi İkizlerevi’de bir gün süpernova olacak, ancak gökbilimciler bunun şimdilerde gerçekleştiğini düşünmüyor. SPHERE görüntülerindeki şekil ve parlaklık değişimine tam olarak neyin neden olduğunu açıklayacak başka hipotezleri var. “Üzerinde çalıştığımız iki senaryodan birine göre yüzeyde gerçekleşen olağandışı yıldız aktivitesi ya da bize doğru olan toz atımı olabilir,” diyor Montargès [1]. “Tabi ki kırmızı süperdevlerle ilgili bilgilerimiz henüz tümüyle tamamlanmış değil, bu devam eden bir çalışma alanı ve sürprizler halen gerçekleşebilir.

700 ışık yılı ötedeki yıldızı gözlemek ve sönükleşmesi hakkındaki ipuçlarını toplamak için Montargès ve ekibinin Şili’deki Cerro Paranal’da bulunan VLT’ye ihtiyaçları vardı. “ESO’nun Paranal Gözlemevi İkizlerevi’nin yüzeyini görüntüleyebilme kapasitesine sahip birkaç tesisten biridir,” diyor Montargès. ESO’nun VLT’si üzerinde bulunan aygıtlar gözlemlerin görünür ışıktan orta-kırmızı-ötesine kadar yapılabilmesini sağladığı için, gökbilimciler yıldızın hem yüzeyini hem de çevresindeki maddeyi görebiliyor. “Yıldıza neler olduğunu anlamak için izleyebileceğimiz tek yol bu.

VLT üzerindeki VISIR ile Aralık 2019’da  alınan başka bir görüntü İkizlerevi’ni çevreleyen toz tarafından yayılan kırmızı ötesi ışığı gösteriyor. Bu gözlemler Fransa’daki Paris Gözlemevi’nden, alınan görüntülerin dalgaboyunun termal kameralarla tespit edilenlere benzer olduğunu söyleyen, Pierre Kervella liderliğindeki bir ekip tarafından yapılmıştır. VISIR görüntüsündeki alevleri andıran toz bulutları, yıldızların sahip oldukları maddeyi uzaya atmasıyla oluşurlar.

Popüler gökbilimde çok duyduğumuz bir söz vardır; ‘hepimiz yıldız tozuyuz’, peki bu toz tam olarak nereden geliyor?” diyor, kırmızı süperdevlerin SPHERE görüntüleri üzerinde çalışan, KU Leuven’de doktora öğrencisi olan Emily Cannon. “İkizlerevi gibi kırmızı süperdevler, süpernova olarak patlamadan önce bile, yaşamları süresince çok miktarda madde üretir ve dışarıya atarlar. Modern teknoloji sayesinde bu nesneleri araştırabiliyor, yüzlerce ışık-yılı ötede bile olsalar, benzersiz ayrıntılarını gözleyerek kütle kayıplarını tetikleyen şeyin gizemini ortaya çıkarabiliyoruz. 

Notlar

[1] İkizlerevi’nin hareket halindeki düzensiz yüzeyi dev konvektif hücreler nedeniyle genişleyip büzülmektedir. Yıldız ayrıca atmakta olan bir kalp gibi zonklamakta ve parlaklığını düzenli olarak değiştirmektedir. Bu konveksiyon ve zonklama değişimleri İkizlerevi’nde yıldızsal aktivite olarak kabul edilmektedir.

Daha fazla bilgi

Araştırma ekibinde Miguel Montargès (Institute of Astronomy, KU Leuven, Belgium), Emily Cannon (Institute of Astronomy, KU Leuven, Belgium), Pierre Kervella (LESIA, Observatoire de Paris - PSL, France), Eric Lagadec (Laboratoire Lagrange, Observatoire de la Côte d'Azur, France), Faustine Cantalloube (Max-Planck-Institut für Astronomie, Heidelberg, Germany), Joel Sánchez Bermúdez (Instituto de Astronomía, Universidad Nacional Autónoma de México, Mexico City, Mexico and Max-Planck-Institut für Astronomie, Heidelberg, Germany), Andrea Dupree (Center for Astrophysics | Harvard & Smithsonian, USA), Elsa Huby (LESIA, Observatoire de Paris - PSL, France), Ryan Norris (Georgia State University, USA), Benjamin Tessore (IPAG, France), Andrea Chiavassa (Laboratoire Lagrange, Observatoire de la Côte d'Azur, France), Claudia Paladini (ESO, Chile), Agnès Lèbre (Université de Montpellier, France), Leen Decin (Institute of Astronomy, KU Leuven, Belgium), Markus Wittkowski (ESO, Germany), Gioia Rau (NASA/GSFC, USA), Arturo López Ariste (IRAP, France), Stephen Ridgway (NSF’s National Optical-Infrared Astronomy Research Laboratory, USA), Guy Perrin (LESIA, Observatoire de Paris - PSL, France), Alex de Koter (Astronomical Institute Anton Pannekoek, Amsterdam University, The Netherlands & Institute of Astronomy, KU Leuven, Belgium), Xavier Haubois (ESO, Chile), Eric Pantin (Laboratoire AIM, CEA/DRF - CNRS - Université Paris Diderot, France) ve Ralf Siebenmorgen (ESO, Germany) yer almaktadır.

VISIR görüntüsü NEAR bilimsel uygulama gözlemlerinin bir parçası olarak alınmıştır. NEAR (AlphaCen Bölgesindeki Yakın Dünyalar) bir VISIR güncellemesi olup, sınırlı süre zarfında gerçekleştirilen bir deneydi.  

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetler-arası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 16 Üye Ülke: Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere ile ev sahibi Şili ve stratejik ortak Avustralya tarafından desteklenmektedir. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO var olan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın ana ortağıdır. ESO şu anda Paranal civarındaki Cerro Armazones’te 39-metre çaplı "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmektedir.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +903246514800
E-posta: arifscag@gmail.com

Miguel Montargès
FWO [PEGASUS]² Marie Skłodowska-Curie Fellow / Institute of Astronomy, KU Leuven
Leuven, Belgium
Tel: +32 16 32 74 67
E-posta: miguel.montarges@kuleuven.be

Emily Cannon
Institute of Astronomy, KU Leuven
Leuven, Belgium
Tel: +32 16 32 88 92
E-posta: emily.cannon@kuleuven.be

Pierre Kervella
LESIA, Observatoire de Paris - PSL
Paris, France
Tel: +33 0145077966
E-posta: pierre.kervella@observatoiredeparis.psl.eu

Bárbara Ferreira
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: pio@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2003.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2003tr
Adı:Betelgeuse
Tür:Milky Way : Star : Evolutionary Stage : Red Supergiant
Facility:Very Large Telescope
Instruments:SPHERE, VISIR

Görüntüler

SPHERE's view of Betelgeuse in December 2019
SPHERE's view of Betelgeuse in December 2019
sadece İngilizce
SPHERE’s view of Betelgeuse in January 2019
SPHERE’s view of Betelgeuse in January 2019
sadece İngilizce
Betelgeuse before and after dimming
Betelgeuse before and after dimming
sadece İngilizce
Betelgeuse’s dust plumes seen by VISIR image
Betelgeuse’s dust plumes seen by VISIR image
sadece İngilizce
A plume on Betelgeuse (artist’s impression with annotations)
A plume on Betelgeuse (artist’s impression with annotations)
sadece İngilizce
The star Betelgeuse in the constellation of Orion
The star Betelgeuse in the constellation of Orion
sadece İngilizce

Videolar

ESOcast 217 Light: ESO Telescope Sees Surface of Dim Betelgeuse
ESOcast 217 Light: ESO Telescope Sees Surface of Dim Betelgeuse
sadece İngilizce
Zooming in on Betelgeuse
Zooming in on Betelgeuse
sadece İngilizce
Betelgeuse before and after dimming (animated)
Betelgeuse before and after dimming (animated)
sadece İngilizce
From Betelgeuse’s surroundings to its surface
From Betelgeuse’s surroundings to its surface
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...