eso1251tr — Kurumsal Bülten

Gökadaların Erken Evrelerini İncelemek İçin 24 Kollu Dev

KMOS, ESO’nun Çok Büyük Teleskop’una başarıyla kuruldu

12 Aralık 2012

KMOS adlı yeni, güçlü bir alet, Şili’deki Paranal Gözlemevi’nde ESO’nun Çok Büyük Teleskopu üzerinde başarıyla test edildi. KMOS, bir değil aynı anda 24 cismi kırmızı-ötesi bölgede gözlemlemesi ve her birindeki yapıyı eş zamanlı inceleyebilmesi bakımından eşsizdir. Gökadaların erken Evrende nasıl büyüdüğü ve evrimleştiğini anlamaya yardımcı olacak önemli verileri şimdiye kadar mümkün olanlardan daha hızlı bir şekilde sağlayacaktır. KMOS, ESO ile işbirliği içerisinde olan Birleşik Krallık ve Almanya’daki üniversite ve enstitülerden oluşan bir konsorsiyum tarafından üretilmiştir.

ESO’nun Şili’deki Paranal Gözlemevi’nde bulunan Çok Büyük Teleskop’un 1 numaralı Birim Teleskop’u üzerine bağlanan K Bandı Çoklu-Cisim Tayfçekeri (KMOS), ilk ışığını başarıyla aldı. Ağustos’tan beri dört aylık dönem boyunca  bu 2.5 tonluk alet Avrupa’dan taşınmıştır. Bu, Birleşik Krallık ve Almanya’daki ekiplerin uzun yıllar süren tasarım ve yapımının zirvesiydi. KMOS, ESO VLT’ye eklenecek olan ikinci nesil aletlerin ikincisidir (ilki X-Shooter idi: bkz. eso0920).

KMOS’un baş araştırmacılarından Ray Shapleys (Durham Üniversitesi, Birleşik Krallık), “KMOS, ESO VLT’deki aletlere heyecan verici yeni bir özellik getirecektir. Başlangıçtaki başarısı mühendisler ve bilim adamlarından oluşan geniş bir ekibin çabalarının bir sonucudur. Ekip, alet göreve tamamen başlayınca KMOS ile yapılacak çok sayıda bilimsel keşif için heyecan duymaktadır.” demiştir.

Gökadaların erken yaşantılarının çalışabilmek için astronomlar üç şeye ihtiyaç duyar: kızılaltında gözleme [1], bir kerede çok sayıda cisim gözlemeye ve herbiri için özelliklerinin yerden yere [2] nasıl değiştiğinin haritalanmasına. KMOS bütün bunları aynı anda yapabilmektedir. Şimdiye kadar astronomlar ya çok sayıda cismi  aynı anda gözlemlemişler ya da tek bir cismi detaylı olarak incelemişlerdir. Çok sayıda cisimden oluşan detaylı taramalar yılları almaktadır. Ancak KMOS ile çok sayıda cismin özelliklerini eş zamanlı olarak haritalayan bir tarama artık yalnızca birkaç ayda tamamlanabilecektir. KMOS’un aynı anda 24 uzak gökada ya da başka cisimden gelen ışığı yakalayabileceği bağımsız olarak konumlanabilen robot kolları vardır. Her bir kol cismin üzerindeki 14’e 14’lük bir piksel dizgesi oturtur ve  bu 196 noktanın her biri gökadanın farklı kısımlarından ışık toplar ve tayf olarak bileşenlerini renklerine ayırır. Bu zayıf sinyaller daha sonra çok hassas kızılötesi filtrelerce kaydedilirler. Bu zayıf sinyaller çok hassas kızılötesi dedektörler tarafından daha sonra kaydedilirler. Bu sıradışı karmaşıklığa sahip  aletin yüksek hassasiyete ve dikkatli hizalamaya izin verecek şekilde üretilmiş binden daha fazla optik yüzeyi vardır [3].

Bu aletten sorumlu ESO personeli Jeff Pirard, “Sekiz yıl önce proje başladığında  KMOS’un karmaşıklığı konusunda ne kadar kuşkucu olduğumu hatırlıyorum. Fakat bugün gözlem yapıyoruz ve alet mükemmel çalışıyor” diyor. “Dahası, KMOS ekibiyle birlikte çalışmak gerçekten büyük bir zevkti. Oldukça profesyoneller ve onlarla çalışırken gerçekten iyi zaman geçirdim.”

KMOS,  ESO ile işbirliğindeki enstitülerden oluşan bir konsorsiyum tarafından tasarlanmış ve yapılmıştır. Bu kurumlar: Durham Üniversitesi, Fizik Bölümü, İleri Aletler Merkezi, Durham, Birleşik Krallık; Münih Üniversite Gözlemevi, Almanya;  Kraliyet Gözlemevi, Bilim ve Teknoloji Tesisleri Konseyi’nin Birleşik Krallık Astronomi Teknoloji Merkezi, Edingburgh, Birleşik Krallık; Max-Planck Yerötesi Fizik Enstitüsü, Garching, Almanya ve Oxford Üniversitesi Astrofizik Alt Bölümü, Oxford, Birleşik Krallık.

Baş araştırıcılardan biri olan Ralf Bender, “Uzak gökada çalışmaları için KMOS’un sunduğu fantastik fırsatlardan ötürü çok heyecanlıyım. 24 gökadayı eş zamanlı olarak gözlemleyebilme imkanı, bizlere öngörülmemiş büyüklük ve kalitede gökada örnekleri inşa etmemizi sağlayacaktır. Bütün partnerler ve ESO arasındaki işbirliği daha iyi olamazdı ve KMOS’un inşasında emeği geçen herkese minnettarım.” demiştir. 

Notlar

[1]  Evrenin genişlemesi ışığı uzun dalgaboylarına kaydırır. Bunun anlamı ilgilenilen uzak gökadalardan gelen ışığın büyük bir kısmı görsel dalgaboylarından daha uzun kızılötesi dalgaboylarına kaydığıdır. Gökada evrimini çalışmak için kızılötesi aletler önemlidir.

[2] Toplam alan spektroskopisi olarak bilinen bu teknik astronomların gökadalar gibi cisimlerin farklı kısımlarının özelliklerinin eş zamanlı çalışılmasını sağlayarak onun nasıl döndüğünü ve kütlesinin ölçümüne izin verecektir. Ayrıca, cismin farklı kısımlarındaki kimyasal bileşimi ve diğer fiziksel özelliklerin elde edilmesini sağlayacaktır.

[3] KMOS’taki en karmaşık mekanizmalar  -140 Celsius’ta çalışmalıdır, bu da büyük mühendislik problemleri yaratmaktadır.

Daha fazla bilgi

2012 yılı Avrupa Güney Gözlemevi'nin (ESO) kuruluşunun 50. yılını temsil etmektedir. Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 39-metre ayna çaplı Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Bağlantılar

İletişim

Özgecan Önal Taş
İstanbul Üniversitesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü, ESON Türkiye Ekibi
İstanbul, Türkiye
E-posta: ozgecan.onal@istanbul.edu.tr

Ray Sharples
University of Durham
Durham, UK
Tel: +44 191 334 3719
E-posta: r.m.sharples@durham.ac.uk

Ralf Bender
Universitäts-Sternwarte München and Max-Planck-Institut für Extraterrestrische Physik
Munich, Germany
Tel: +49 89 2180 5999
E-posta: bender@usm.lmu.de

Suzanne Ramsay
ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6665
E-posta: sramsay@eso.org

Richard Hook
ESO, La Silla, Paranal, E-ELT & Survey Telescopes Press Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1251.
Bookmark and Share

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1251tr
Tür:• X - Paranal

Görüntüler

KMOS on the Very Large Telescope at the time of first light
KMOS on the Very Large Telescope at the time of first light
sadece İngilizce
KMOS on the Very Large Telescope at the time of first light
KMOS on the Very Large Telescope at the time of first light
sadece İngilizce
The KMOS team and other well-wishers at the time of first light
The KMOS team and other well-wishers at the time of first light
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...