eso1249tr — Bilim Bülteni

Geçmişten Gelen Gökada-ölçekli Yankılar

VLT gözlemleri ile oldukça nadir yeni bir gökada türü belirlendi

05 Aralık 2012

ESO’nun Çok Büyük Teleskopu (VLT), Gemini Güney Teleskopu ve Kanada-Fransa-Hawaii Teleskopu (CFHT) ile yapılan gözlemler yardımıyla yeni bir gökada türü tespit edildi. Tuhaf görünümleri nedeniyle “yeşil fasulye gökadaları” takma adını alan bu gökadalar, dev gökadaların etrafındaki gazların yaydığı yoğun ışıkla parlamakta olup, evrendeki en nadir bulunan nesneler arasındadırlar.

Çoğu gökadanın merkezinde dev bir karadelik bulunur ve bunlar etrafındaki gazları ısıtarak parlamalarına neden olurlar. Bununla birlikte, yeşil fasulye gökadalarında ise gökadanın sadece merkezi değil, tüm bölgeleri parıldamaktadır. Yeni gözlemlerle şimdiye kadar bulunan en büyük ve en parlak bölgeler gözler önüne serilmiştir. Buna neden olay şeyin ise, önceleri oldukça aktifken şimdilerde etkisini yitiren gökada merkezindeki dev karadelikler olduğu düşünülmektedir. 

Gemini Gözlemevi’nden gökbilimci Mischa Schirmer uzak evrendeki gökada kümelerini araştırdığı sırada birçok nesne arasından Kanada-Fransa-Hawaii Teleskopu ile alınmış bir nesneye rastladığı anda oldukça şaşırdı — bir gökadaya benziyordu, ama parlak yeşil bir rengi vardı. Önceden gördüğü hiçbir gökadaya benzemiyordu, hiç beklenmedik birşeydi. Bu beklenmeyen yeşil parlamaya neyin sebep olduğunu anlamak için hemen ESO’nun Çok Büyük Teleskop’una başvuru yaptı [1].

Başvurumu yaptıktan kısa bir süre sonra ESO kısa bir notla bana özel gözlem zamanı verildiğini bildirdi, bu garip nesne VLT kullanılarak gözlendi,” diyor Schirmer. “Şili’de gözlemlerin alınmasından 10 dakika sonra veriler Almanya’daki bilgisayarımdaydı. Daha sonra yeni birşey bulduğum ortaya çıkınca tamamen araştırmalarıma odaklandım.

Bu yeni nesne J224024.1−092748 ya da J2240 olarak adlandırıldı. Kova takımyıldızı doğrultusunda yer almaktadır ve ışığı yeryüzüne 3.7 milyar yılda ulaşmaktadır.

Keşiften sonra, Schirmer’in ekibi yaklaşık bir milyar kadar başka gökada listesini taradı ve benzer özelliklere sahip 16 tane daha buldu, bunlar Gemini Güney teleskopu ile de kontrol edildi. Bu gökadalar o kadar nadir ki, yaklaşık 1.3 milyar ışık-yılı genişliğindeki bir küp içerisinde ortalama bir tane bulunmaktadır. Bu yeni gökadaların türü, renklerinden ve görünüşlerinden dolayı bezelye gökadalarına benzediklerinden, ancak daha büyük olduklarından dolayı yeşil fasulye gökadaları olarak adlandırılmıştır [3].

Çoğu gökadanın merkezinde bulunan büyük kütleli karadelikler yoğun radyasyonları ile çevrelerindeki gazı ısıtarak parlamalarını sağlar. Tipik aktif gökadalar içerisindeki parlayan bu bölgeler genellikle küçüktür, ve gökadanın çapının yaklaşık % 10 kadarlık bir alanını kapsarlar. Bununla birlikte, ekibin gözlemleri J2240’deki bölgenin ondan sonra tespit edilen diğer tüm yeşil fasulye gökadalarınkinden daha fazla bir parlama bölgesine sahip olduğu bulundu.J2240 şimdiye kadar bulunan en büyük ve en parlak bölgelerden birine sahip gökcismidir. İyonlaşmış oksijen parlak yeşil olarak görünmekte olup, Schirmer’in dikkatini çeken orjinal renkleri açıklamaktadır.

Bu ışıldayan bölgeler gökadaların fiziğini anlamaya çalışmak için harika yerler — sanki çok uzaktaki bir gökadaya tıbbi bir termometre yerleştirmeye benziyor,” diyor Schirmer. “Genellikle, bu bölgeler ya çok büyük değildir, ya da çok parlak, ve sadece yakın gökadalarda iyi görülebilirler. Bununla birlikte, bu yeni keşfedilen gökadalarda oldukça büyük ve parlaklar, bu nedenle oldukça uzak olmalarına rağmen detaylı bir şekilde görülebiliyorlar.

Araştırma ekibinin daha sonraki analizleri başka bir bulmacayı daha ortaya çıkardı. J2240’ın parıldayan bölgenin parlaklığı ve boyutlarına göre beklenenden daha az aktif bir karadeliğe sahip olduğu görüldü. Ekip parlayan bölgenin merkezdeki karadeliğin geçmişte çok daha aktifken ortaya çıkardığı bir etki olduğunu, ve bunun da kalıntı radyasyonun bölgeden geçip uzaya doğru yayıldıkça zamanla söneceğini düşünüyor [4]

Bu gökadalar, zayıflayan bir gökada merkezine işaret ediyor, ki bu da bir gökadanın ömründe çok kısa süren bir aşamadır. Erken evrende gökadalar çok daha aktif durumdaydılar, merkezlerinde çevrelerindeki parlak yıldızları ve gazları yutarak büyüyen ve ışıldayan karadelikler kolaylıkla gökada içerisindeki yıldızların 100 katı kadar ışık üretebilmekteydiler. J2240’taki gibi ışık yankıları gökbilimcilerin bu nesnelerdeki durağan hale gelme sürecinin nasıl, ne zaman ve neden gerçekleştiğini anlamalarını sağlayarak — neden şimdiki genç gökadalarda bunlardan çok nadir bulunduğunun ortaya çıkarılmasını sağlayabilir. Ekibinin bir sonraki hedefi araştırmayı X-ışın ve tayfsal gözlemlerle ilerletmek olacak.

Gerçekten yeni olan bir şey keşfetmek bir gökbilimcinin rüyasının gerçek olması demektir, bu hayatta bir kez karşılaşabileceğimiz bir olay. Ve oldukça ilham verici!” diye sonlandırıyor Schirmer.

Notlar

[1] Gökbilimciler bu nesneyi VLT üzerindeki güçlü X-shooter tayf çekerini kullanarak incelediler. Nesneden gelen ışığı onu oluşturan renklerine ayırarak parıldayan maddenin içeriğini ve neden bu kadar parlak olduğunu bulabildiler.

[2] Arama muazzam Sloan Sayısal Gökyüzü Taraması çevrimiçi veritabanı kullanılarak gerçekleştirildi.

[3] Yeşil Bezelye gökadaları küçük, yıldız oluşum sürecinin dinamik bir şekilde devam ettiği parlak gökadalardır. İlk kez 2007 yılında Gökada Bahçesi (Galaxy Zoo) adlı gökbilimin geniş kitlelerin desteği ile sürdürüldüğü bir projenin katılımcıları tarafından tespit edilmişlerdir. Yeşil fasulyelerin tersine, bu gökadalar oldukça küçüktürler — gökadamız Samanyolu ortalama 200 kadar yeşil bezelye gökadasını içerecek kadar bir kütleye sahiptir. Yeşil fasulye ve yeşil bezelye gökadaları arasındaki benzerlik sadece görünüşleri ile sınırlıdır, diğer özellikleri çoğunlukla farklıdır.

[4] Çoğu aktif gökada içerisinde bulunan karadeliğin görünüşü çok miktardaki toz nedeniyle engellenir, bu nedenle karadeliğin ne kadar etkin olduğunun ölçümü zor yapılır. Gizli merkezleriyle yeşil fasulye gökadalarının diğerlerinden ne kadar farklı olduğunu kontrol etmek için gökbilimciler bu gökadalardan gelen verilere, daha kalın toz bulutlarından bile geçen çok daha uzun kırımızı-ötesi dalgaboylarında bakıyorlar. Elde edilen veriler ışıldayan bölgelerin parlaklığına göre aktif çekirdek beklenenden çok daha zayıf bir durum sergiliyor.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma The Astrophysical Journal adlı dergide “A sample of Seyfert-2 galaxies with ultra-luminous galaxy-wide NLRs – Quasar light echos?” başlıklı bir makale olarak yayınlandı.

Araştırma ekibinde M. Schirmer (Gemini Gözlemevi, Şili; Bonn Üniversitesi, Argelander Gökbilim Enstitüsü, Almanya), R. Diaz (Gemini Gözlemevi, Şili), K. Holhjem (SOAR Teleskopu, Şili), N. A. Levenson (Gemini Gözlemevi, Şili) ve C. Winge (Gemini Gözlemevi, Şili) yer almaktadır.

2012 yılı Avrupa Güney Gözlemevi'nin (ESO) kuruluşunun 50. yılını temsil etmektedir. Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 39-metre ayna çaplı Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Gemini Gözlemevi iki eş 8-metrelik teleskoplarıyla bir uluslararası ortaklıktır. Frederick C. Gillett Gemini Teleskopu Hawaii’deki (Gemini Kuzey) Manua Kea’da, ve diğer teleskop ise Şili’nin (Gemini Güney) merkezinde Cerro Pachón’da bulunmaktadır, ikiz teleskoplar birlikte gökyüzünün her iki küresini de tarayabilmektedirler. Teleskoplar  geniş, görece ince aynaları, aktif kontrol ile birleştirerek, uzaydan gelen hem görünür hem de kırmızı ötesi radyasyonu toplayarak odaklayabilmektedir.

Gemini Gözlemevi yedi ortak ülkedeki gökbilim camiasına teknolojinin son ürünü tesisleriyle her ülkenin katkısı ölçüsünde gözlem zamanı tahsis etmektedir. Finansal kaynağa ek olarak, her ülke kayda değer bilimsel ve teknik kaynağı da sağlamaktadır. Gemini ortaklığını oluşturan ulusal araştırma ajansları şunlardır: ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF); İngiltere Bilim ve Teknoloji Tesisleri Konseyi (STFC); Kanada Ulusal Araştırma Konseyi (NRC); Şili Ulusal Bilim ve Araştırma Konseyi (CONICYT); Avustralya Araştırma Konseyi (ARC); Arjantin Bilim, Teknoloji ve Yenilikçilik Bakanlığı ve Brezilya Bilim Bakanlığı.Gözlemevi NSF ile işbirliği anlaşması altında Birleşik Üniversiteler Gökbilim Araştırmaları tarafından yönetilmektedir.

Kanada-Fransa-Hawaii Teleskopu (CFHT) Kanada Ulusal Araştırma Konseyi, Fransa Ulusal Bilim Araştırmaları Merkezi ve Ulusal Bilimler Enstitüsü, ve Hawaii Üniversitesi tarafından  işletilmektedir. 

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Mischa Schirmer
Science Fellow, Gemini Observatory
La Serena, Chile
Tel: +56 (51) 205600
E-posta: mschirme@gemini.edu

Richard Hook
ESO, La Silla, Paranal, E-ELT & Survey Telescopes Press Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cep: +49 151 1537 3591
E-posta: rhook@eso.org

Daniel Devost
Canada-France-Hawaii Telescope
Kamuela, Hawaii , USA
Tel: +1 808 885 3163
E-posta: devost@cfht.hawaii.edu

Peter Michaud
Gemini Observatory
Tel: +1 808 974 2510
E-posta: pmichaud@gemini.edu

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1249.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1249tr
Adı:J224024.1−092748
Tür:• Early Universe : Galaxy : Activity : AGN
Facility:CFHT, Gemini Observatory, Very Large Telescope
Science data:2013ApJ...763...60S

Görüntüler

The green bean galaxy J2240
The green bean galaxy J2240
sadece İngilizce
The green bean galaxy J2240 (annotated)
The green bean galaxy J2240 (annotated)
sadece İngilizce

Videolar

The green bean galaxy J2240
The green bean galaxy J2240
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...