Það er erfitt fyrir jafnvel reyndustu stjörnufræðinga að standast freistinguna til að staldra við í miðjum klíðum og virða fyrir sér fegurð næturhiminsins á suðurhveli. Þetta er sjálfsmynd sem stjörnufræðingurinn Alan Fitzsimmons tók milli stjörnuathugana í La Silla stjörnustöð ESO.

Á myndinni stendur stjörnufræðingurinn grafkyrr og dökkur ásýndum á Jörðinni undir stjörnubjörtum himninum. Vetrarbrautarslæðan með allan sinn stjörnuskara og sín dökku rykský liggur þvert yfir myndina.

Stjörnustöðvar ESO eru staðsettar í Atacamaeyðimörkinni í norðurhluta Chile, mjög strjálbýlu svæði, sem býr við tæran og dimman himinn sem liggur til grundvallar stjarnvísindarannsókna í hæsta gæðaflokki.

La Silla er fyrsta stjörnustöð ESO, stofnuð árið 1969 og hýsir fjölda sjónauka með allt að 3,6 metra safnspegil. Í La Silla eru meira en 300 nætur heiðskírar á ári og staðurinn því kjörinn undir framúrskarandi sjónauka en hentar líka frábærlega til að gefa sér tíma og góna upp í stjörnuhiminninn.

Alan sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Í útjaðri Atacamaeyðimerkurinn, fjarri ljósmenguðum borgum í norðurhluta Chile, er himinninn kolsvartur eftir sólsetur. Undir svo dimmum himni geta menn lagt stund á bestu stjörnuathuganir í heiminum í 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli. Næturhiminninn yfir La Silla stjörnustöð ESO er ótrúlega tær. En jafnvel á þessum afskekkta, hálæga og þurra stað er veðrið sem fylgir vetrarmánuðunum ekki umflúið. Stundum leggst snjór yfir fjallstindinn og sjónaukana.

Á þessari mynd er heldur vetrarlegt á La Silla undir stjörnum Vetrarbrautarinnar, slæðunni sem liggur yfir myndina. Frá vinstri til hægri eru 3,6 metra sjónauki ESO, 3,58 metra New Technology Telescope (NTT), 1 metra Schmidt sjónauki ESO og 2,2 metra MPG/ESO sjónaukinn sem er með snjó á þakinu. Gegnt 3,6 metra sjónauka og ESO sést litla hvolfþakið yfir Coudé Auxiliary Telescope, sem ekki er lengur í notkun, og milli hans og NTT eru vatnstankar stjörnustöðvarinnar.

Þótt snjórinn á La Silla komi mörgum spánskt fyrir sjónir er bæði mjög hlýtt og mjög kalt yfir árið og stundum verður veðrið slæmt.

Myndina tók José Francisco Salgado, einn af ljósmyndurum ESO.

Á þessari mynd sést annar af tveimur flutningabílum ALMA, Lore, að flytja eitt af 7 metra loftnetum ALMA, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array. Lore og tvíburabíllinn Ottó, eru tveir skærgulir, 28 hjóla, sérsmíðaðir bílar sem flytja loftnet ALMA um Chajnantor hásléttuna í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þannig er hægt að breyta uppröðun sjónaukaraðarinnar til að gera sem bestar mælingar á tilteknu viðfangsefni. Þeir flytja líka loftnetin milli Chajnantor og sjórnstöðvarinnar, sem er neðar, til viðhalds.

ALMA samanstendur af meginröð fimmtíu 12 metra breiðra loftneta og aukaröð tólf 7 metra breiðra og fjögurra 12 metra breiðra loftneta sem kallast Atacama Compact Array (ACA). Lore er að flytja eitt af smærri 7 metra loftnetum ACA. Minnsta mögulega bil á milli 12 metra loftnetanna er 15 metrar; ella myndu þau rekast á. Þetta lágmarksbil á milli loftnetanna setur mörk á hámarksstærð þeirra fyrirbæra sem greina má á himninum. Það þýðir að meginröðin getur ekki séð útjaðra víðfeðmustu fyrirbæranna, eins og risavaxin sameindaský í Vetrarbrautinni okkar eða nálægar vetrarbrautir. ACA er sérstaklega hugsuð til að hjálpa ALMA að gera betri mælingar á þessum víðfeðmu fyrirbærum. Hægt er að koma þeim þéttar fyrir sem gerir þau betur í stakk búin fyrir mælingar á víðfeðmari fyrirbærum.

Í forgrunni myndarinnar sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Þessi fallega mynd var tekin í desember 2012 og sýnir loftnet Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), stærsta stjörnusjónauka heims, á Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Stóru loftnetin eru 12 metrar á breidd en þau smærri, sem eru fyrir miðri mynd, mynda ALMA Compact Array (ACA) sem stamanstendur af tólf 7 metra breiðum loftnetum. Að lokum mun röðin samanstanda af 66 loftnetum.

ESO hefur hafið samstarf við ORA Wings of Science verkefni, samtök sem ekki eru rekin í gróðaskyni og bjóða upp á stuðning við rannsóknir úr lofti á sama tíma og flogið er umhverfis Jörðina á einu ári. Áhöfn Wings for Science verkefnisins, Clémentine Bacri og Adrien Normier, fljúga sérstakri umhverfisvænni og fisléttri flugvél til að aðstoða vísindamenn, til dæmis við sýnasöfnun úr lofti, fornleifarannsóknir, athuganir á líffræðilegri fjölbreytni og útbúa landslagslíkön í þrívídd.

Þær stuttmyndir og glæsilegu ljósmyndir sem teknar eru í leiðangrinum eru notaðar í menntalegum tilgangi og til að kynna staðbundnar rannsóknir. Hringflugið hófst í júní 2012 og lýkur í júní 2013 með lendingu á flugsýningunni í París.

Skýringar

[1] ALMA er samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. Í Evrópu er verkefnið fjármagnað af ESO, í Norður Ameríku af National Science Foundation (NSF) í samstarfi við National Research Council of Canada (NRC) og National Science Council of Taiwan (NSC) og í Austur Asíu af National Insitutes of Natural Sciences (NINS) í Japan í samstarfi við Academia Sinica (AS) í Taívan. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO), sem lýtur stjórn Associated Universities, Inc. (AUI), fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samþætt stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

[2] Fisvélin er verðlaunuð vél frá NASA, Pipistrel Virus SW 80, sem eyðir aðeins 7 lítrum af eldsneyti á 100 kílómetra — minnan en flestar bifreiðar.

Tenglar

• Wings for Science

Nánast hvar sem er á jörðinni væri þetta fallegur, léttskýjaður dagur. En í Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni er hann óvenju skýjaður. Eyðimörkin sú er einn þurrasti staður jarðar og mjög sjaldan sjást ský á himni. Margir stjörnufræðingar og verkfræðingar sem starfa á staðnum, telja enda heiðskíran himininn eitt það besta við að vinna í Atacamaeyðimörkinni. Þessa glæsilegu 360 gráðu víðmynd sem Dirk Essl saman úr fimmtán ljósmyndum sem hann tók fyrir ESO. Á henni sést sjaldséður skýjaður dagur í Paranal. Fáeinir þunnir og reytingslegir klósigar svífa fyrir ofan byggingarnar sem hýsa Very Large Telescope. Skýin verða til hátt í lofthjúpnum og eru úr örlitlum ískristöllum.

Árleg úrkoma í Paranal stjörnustöðinni er innan við 10 millímetrar á ári, sem er ein ástæða þess að ESO kaus að byggja Very Large Telescope (VLT) á þessu 2.600 metra háa fjalli. Á myndinni sjást fjórir aðalsjónaukar VLT auk fjögurra smærri hjálparsjónauka undir hvolfþökum sínum, einn fremst og aðrir þrír lengra í burtu. Teinarnir á jörðinni eru til þess að hægt sé að færa hjálparsjónaukana til.

Dirk sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Tenglar

• Þessi ljósmynd, merkt, í Flickr myndasafni Dirk Essl
• Flickr myndastraumur Dirk Essl
• „Your ESO Pictures“ Flickr hópurinn
• „Your ESO Pictures“ tilkynning

Christoph Malin, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af nokkrum loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array sjónaukans undir glæsilegum stjörnubjörtum himni. Myndnin er úr einu af „time-lapse“ myndskeiðum Malins af ALMA, sem sjá má hér ann12099.

ALMA er staðsett á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli og er öflugasti sjónauki heims til að rannsaka ljós með hálfsmillímetra og millímetra bylgjulengdir. Smíði ALMA lýkur árið 2013 en þá verða í heild 66 loftnet starfrækt á staðnum.

Magellansskýin tvö skína skært á himninum fyrir ofan loftnetin. Þessar nálægu dvergvetrarbrautir eru áberandi á suðurhveli himins og sjást leikandi með berum augum. Báðar vetrarbrautirnar eru á sveimi um Vetrarbrautina okkar en vísbendingar eru um að báðar hafi afmyndast vegna víxlverkunar við Vetrarbrautina.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Samantekt „time-lapse“ myndskeiða af ALMA árið 2012
• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Þessa víðmynd tók Alexandre Santerne af skífu Vetrarbrautarinnar á kaldri vetrarnóttu í glitrandi snjó í La Silla stjörnustöð ESO í Chile. Frá okkar sjónarhóli, innan í Vetrarbrautinni, birtist skífan okkur sem glitrandi stjörnuslæða þvert yfir himininn. Á myndinni er Vetrarbrautin okkar bogadregin vegna gleiðlinsunnar sem notuð var við myndatökuna.

Vinsta megin á myndinni stingur 3,6 metra sjónauki ESO upp kollinum yfir hæðina en á honum er HARPS (High Accuracy Radial velocity Planet Searcher) sem skilað hefur mestum árangri tækja á jörðinni í leit að fjarreikistjörnum. Lengst til hægri er svissneski 1,2 metra Leonhard Euler sjónaukinn sem stjörnustöðin í Genf smíðaði og starfrækir.

Ýmsar ástæður eru fyrir því, að La Silla er heppilegur staður til stjörnuathugana og almennt til rannsaka Vetrarbrautina okkar. Í fyrsta lagi er stjörnustöðin á suðurhveli jarðar sem gefur okkur betra útsýni á ríkulegri miðsvæði vetrarbrautarinnar og, í öðru lagi, er staðurinn langt frá ljósmengun og í 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli, svo næturnar eru dimmar og lofthjúpurinn heiður.

Alexandre sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar. Frá því að Alexandre sendi sína mynd í hópinn, hefur hann einnig orðið að ljósmyndara ESO.

Tenglar

• Þessi ljósmynd, merkt, í Flickr myndasafni Alexandre Santerne
• Flickr myndastraumur Alexandre Santerne
• „Your ESO Pictures“ Flickr hópurinn
• „Your ESO Pictures“ tilkynning
• Ljósmyndarar ESO

Farid Char, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af stjörnum prýddum suðurhimninum yfir Residencia hótelinu í Paranal stjörnustöð ESO í Chile.

Farid tók 30 mínútna ljósmynd til þess að fanga hreyfingu stjarnanna sem er tilkomin vegna snúnings jarðar. Í miðjunni sést suðurpóll himins en vinstra megin, efst á myndinni, sjást þokublettir Litlu og Stóru Magellansskýjanna sem eru nágrannavetrarbrautir okkar.

Dökka glerhýsið undir stjörnuhimninum er þakið á Residencia byggingunni. Frá árinu 2002 hefur þessi einstaka bygging, sem er að hluta til neðanjarðar, verið griðarstaður þeirra vísindamanna og verkfræðinga sem starfa við stjörnustöðina. Á daginn hleypir 35 metra breiða hvolfið náttúrulegri birtu inn í bygginguna.

Þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem ríkja í stjörnustöðinni — sem staðsett er í 2.600 metra hæð yfir sjávarmáli í þurra loftinu í Atacamaeyðimörkinni — eru dýru verði keyptar. Fólk upplyfir sterkt sólarljós á daginn, mjög lítið rakastig og mikla hæð sem gerir því erfitt fyrir að draga andann. Til að hjálpa fólki að slaka á og endurnæra sig eftir langar vaktir á fjallstindinum, er nokkurs konar heilsulind í Residencia með litlum garði, sundlaug sem eykur rakastig loftsins, setustofu, matsal og ýmsu öðru sem styttir fólki stundir. Byggingin rúmar meira en 100 manns.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Heimasíða Farid Char

Á þessari mynd sést vetrarbrautin NGC 4535 í stjörnumerkinu Meyjunni fyrir framan fjölmargar enn fjarlægari og daufari vetrarbrautir. Við horfum nánast beint ofan á vetrarbrautina svo hún er næstum hringlaga. Í miðju hennar er áberandi bjálkamyndun með sveigðar rykslæður og arma sem skaga út frá sitt hvorum enda bjálkans. Blái litur þyrilarmanna bendir til þess að í þeim sé mikill fjöldi heitra ungra stjarna. Í miðjunni eru hins vegar eldri og kaldari stjörnur sem gefa bungu vetrarbrautarinnar gulleitt yfirbragð.

Myndin var tekin í sýnilegu ljósi með FORS1 mælitækinu á einum af hinum 8,2 metra breiðu Very Large Telescope ESO. Vetrarbrautin sést í gegnum litla áhugamannasjónauka en sá sem fyrstu barði hana augum var William Herschel árið 1785. Í gegnum litla sjónauka sést NGC 4535 sem draugaleg þokumóða og varð útlit hennar til þess að stjörnuáhugamaðurinn Leland S. Copeland nefndi hana „Týndu vetrarbrautina“ upp úr 1950.

NGC 4535 er ein stærsta vetrarbrautin í Meyjarþyrpingunni, stórri þyrpingu allt að 2000 vetrarbrauta í rúmlega 50 milljón ljósára fjarlægð frá jörðinni. Þótt Meyjarþyrpingin sé ekki mikið stærri að þvermáli en Grenndarhópurinn — sá hópur sem Vetrarbrautin okkar tilheyrir — inniheldur hún næstum fimmtíu sinnum fleiri vetrarbrautir.

Rannsóknarsjónaukar eru útbúnir fyrsta flokks myndavélum sem, með hjálp stórra safnspegla sjónaukanna, gera stjörnufræðingum kleift að fanga dauft ljósið sem djúpfyrirbæri gefa frá sér. Hins vegar er líka hægt að taka fallegar myndir án stórra sjónauka með öllu látlausari myndavélum.

Stjörnuljósmyndarar nota hefðbundnari myndavélar til að taka myndir af fyrirbærum á stjörnuhimninum, oftar en ekki á mun stærri skala en stórir sjónaukar í stjörnustöðvum gera. Stundum taka þeir mynd af landslagi í leiðinni og búa þannig til falleg póstkort af alheiminum eins og hann birtist okkur frá jörðinni.

Sem dæmi sýnir mynd þessarar viku hinn 3,58 metra breiða New Technology Telescope (NTT) í La Silla stjörnustöðinni undir stjörnubjörtum suðurhimninum. Á myndinni blasir Vetrarbrautin okkar við sem þokukennd slæða á himninum. Dökku svæðin í Vetrarbrautinni eru rykský sem byrgja sýn á stjörnur í bakgrunni. Hægra meginn við sjónaukann sést Stóra Magellansskýið sem móðublettur á himninum Þessi nálæga, óreglulega vetrarbraut er áberandi á suðurhimninum. Hún hringsólar um Vetrarbrautina okkar og ber þess merki að hafa afmyndast vegna víxlverkunar við hana.

Myndina tók Håkon Dahle sem er virtur stjörnufræðingur. Hann sendi myndina inn í Your ESO Pictures Flickr myndahópinn sem er yfirfarinn reglulega og bestu myndirnar valdar fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Tenglar

• Þessi mynd í myndasafni Håkon Dahle á Flickr
• Myndasafn Håkon Dahle á Flickr
• „Your ESO Pictures“ hópurinn á Flickr
• „Your ESO Pictures“ tilkynningin

Þessa fallegu mynd tók Gabriel Brammer, einn af ljósmyndurum ESO, en á henni sést sólsetur í Paranal stjörnustöðinni, prýtt tveimur halastjörnur sem skreytt hafa suðurhimininn að undanförnu. Við sjóndeildarhringinn hægra megin á myndinni er bjartari halastjarnan, halastjarnan C/2011 L4 (PANSTARRS), með áberandi hala sem rekja má til ryks sem endurvarpar sólarljósi. Á miðri mynd, rétt fyrir ofan Paranalfjall, sést grænleitur haddur — þokuhjúpurinn í kringum kjarnann — halastjörnunnar C/2012 F6 (Lemmon) og daufur halinn rétt fyrir aftan. Græna litinn má rekja til gastegunda í haddinum sem sólarljósið hefur jónað. Ætla mætti að þriðja halastjarnan sjáist á myndinni en bjarta fyrirbærið milli halastjarnanna Lemmon og PanSTARRS, er loftsteinn að brenna upp í lofthjúpnum á sama tíma og var tekin.

Atacamaeyðimörkin er einn þurrasti staður heims. Fyrir því liggja nokkrar ástæður. Andesfjallgarðurinn tignarlegi og strönd Chile koma í veg fyrir að ský berist frá austri til vesturs, auk þess sem kaldi Humboldt hafstraumurinn í Kyrrahafinu, sem myndar lag úr svölu lofti við ströndina, að regnský myndist. Þar fyrir utan myndast hæð í suðaustanverðu Kyrrahafi sem hjálpar líka til við að halda Atacamaeyðimörkinni þurri. Þessar þurru aðstæður réðu einna mestu um að ESO ákvað að koma Very Large Telescope (VLT) fyrir á Paranalfjalli í Atacamaeyðimörkinni. Í Paranal stjörnustöðinni á Cerro Paranal er úrkoma venjulega innan við tíu millímetrar á ári og raki oft undir 10%. Aðstæður til stjörnuathugana eru framúrskarandi og heiðskírt meira en 300 nætur á ári.

Örsjaldan kemur fyrir að veðrið trufli þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem ríkja í Atacamaeyðimörkinni. Stöku sinnum á ári snjóar þó í eyðimörkinni eins og sést á þessari fallegu víðmynd af Cerro Paranal. Á tindinum vinstra megin er VLT en litlu neðar og örlítið til hægri er VISTA kortlagningarsjónaukinn. Himininn er heiðskír eins og venjulega en annað harla óvenjulegt: Þunnt lag af lausamjöll hefur umbreytt eyðimerkurlandslaginu og skapað þetta óvenjulega og fallega útsýni.

Myndina tók Stéphane Guisard, einn af ljósmyndurum ESO, þann 1. ágúst 2011.

Tenglar

• Meira um VLT á Paranal
• Ljósmyndarar ESO

Gerhard Hüdepohl, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd af Very Large Telescope (VLT) ESO á meðan prófun fór fram á nýjum leysigeisla fyrir VLT þann 14. febrúar 2013. Leysigeislinn leikur lykilhlutverk í Laser Guide Star Facility (LGSF), sem gerir stjörnufræðingum kleift að leiðrétta stærstan hluta af ókyrrðinni í lofthjúpi jarðar svo hægt sé að ná miklu skarpari myndum. Engu að síður er ekki erfitt að ímynda sér geislann sem leysibyssu sem beint er að einhvers konar innrásarher utan úr geimnum. 

Fyrir ofan sjónaukann er glæsilegt útsýni til Vetrarbrautarinnar og eitt annað fyrirbæri sem gerir myndina enn sérstæðari. Hægra megin við miðja mynd, rétt fyrir neðan Litla Magellansskýið, innan um stjörnuskarann á Chilehimninum, er lítill grænn blettur með daufan hala sem liggur til vinstri. Þetta er halastjarnan Lemmon, sem fannst fyrir skömmu og varð bjartari en búist var við, á ferðalagi um himininn á suðurhveli jarðar.

Þessi örþunni og sveigjanlegi spegill hefur verið afhentur ESO í Garching í Þýskalandi þar sem hann er í prófun. Spegillinn er 1120 millímetrar á breidd en aðeins 2 millímetrar að þykkt, mun þynnri en flestir glerrúður. Spegillinn er þunnur því hann þarf að vera nógu sveigjanlegur til að segulkraftar geti breytt lögun hans. Í notkun verður yfirborði spegilsins breytt stöðugt til að leiðrétta bjögun sem hlýst af ókyrrð í lofthjúpi jarðar. Þannig er hægt að ná miklu skarpari myndum.

Nýi sveigjanlegi aukaspegillinn mun koma í stað þess sem nú er í einum af fjórum VLT sjónaukunum. Á aukaspegilkerfinu eru 1170 hreyfiliðir sem beita 1170 seglum, sem límdir eru á bakhlið spegilsins, krafti. Sérhannað rafkerfi stjórnar hegðun spegilsins örþunna. Hægt er að sveigja yfirborð hans allt að þúsund sinnum á sekúndu með hreyfiliðunum.

Aukaspeglakerfið var flutt í heild sinni til ESO frá ítölsku fyrirtækjunum Microgate og ADS í desember 2012 og markar þar með enda á átta ára þróunarvinnu. Þetta er stærsti aflaganlegi spegill sem til er fyrir stjörnuathuganir og sá nýjasti í röð margra. Sú mikla reynsla sem verktakarnir búa yfir kemur fram í gæðum og áreiðanleika kerfisins. Búist er við að uppsetning hans í VLT hefjist árið 2015.

Franska fyrirtækið REOSC smíðaði spegilinn þunna (ann12015). Hann er úr keramíki sem hefur verið slípað afar nákvæmlega. Framleiðsluferlið hófst á 70 millímetra þykkum Zerdour keramíkkubbi frá Schott Glass í Þýskalandi. Mestur hluti þessa efnis er slípaður burt. Spegillinn sjálfur er að lokum svo þunnur og því brothættur að styðja þarf vel við hann á öllum stundum.

Tenglar

• Adaptive Optics Department hjá ESO
• Bæklingur um Adaptive Optics Facility (AOF) hjá ESO (PDF skjal)
• Microgate
• ADS
• REOSC
• Schott Glass

Eina heiðskíra nótt í Bæjaralandi kom starfsfólk ESO saman til að taka upp ESOcast þátt um nýja leysigeislastjörnukerfi ESO, sem sést hér í gangi í Allgäu stjörnustöðinni í Ottobeuren í Þýskalandi. Á löngum lýsingartíma myndarinnar kveikti starfsfólkið ljósið á símum sínum og skrifaði „ESO“ þar sem það stóð fyrir framan stjörnustöðina. Vinstra megin við lóðrétta leysigeislan sést Vetrarbrautin okkar. Rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn yfir stjörnustöðinni sjást slóðir flugvéla í fjarska. Leysigeislin er öflugur, 20 wött, og til að verja flugmenn og farþega skilgreinir þýska flugumferðarstjórnin flugbannssvæði í kringum stjörnustöðina á næturnar.

Leysigeislastjörnur eru gervistjörnur sem leysigeisli býr til í lofthjúpi jarðar. Leysigeislinn örvar natríumatóm í 90 kílómetra hæð svo þau glóa. Þannig verður til gervistjarna á himninum sem sjónaukar geta greint. Með því að fylgjast náið með gervistjörnunni geta aðlögunarsjóntæki í sjónaukanum leiðrétt bjagandi áhrif lofthjúpsins á mælingarnar.

Hönnun ESO byggir á litlum sjónauka sem skýtur öflugum leysigeisla upp í himininn og hægt er að festa á stærri sjónauka. ESO hefur einkaleyfi á þessari hönnun og verður hún notuð fyrir fjögur samskonar kerfi sem komið verður fyrir á Very Large Telescope. Sambærilegt kerfi mun einnig leika lykilhlutverk í European Extremely Large Telescope (E-ELT).

Tenglar

• ESOcast þáttur um leysigeislastjörnur
• Meira um ESO Wendelstein leysigeislastjörnukerfið
• Meira um Allgäu stjörnustöðina

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af Paranal stjörnustöð ESO við sólsetur. Himininn er fallega heiðríkur og gefur okkur hugmynd um þær framúrskarandi aðstæður sem þar ríkja; eina meginástæðu þess að ESO kaus að koma Very Large Telescope (VLT), flaggskipi sínu, fyrir á Paranal.

VLT — sem sést á Cerro Paranal, hæsta tindinum á myndinni sem rís 2.600 metra yfir sjávarmál — er öflugasta stjörnustöð heims fyrir sýnilegt ljós. VLT samanstendur af fjórum aðalsjónaukum, hver með 8,2 metra breiða safnspegla, og fjórum 1,8 metra hjálparsjónaukum. VLT sér sýnilegt og innrautt ljós en meðal þess sem sjónaukinn hefur áorkað er að taka fyrstu ljósmyndina af fjarreikistjörnu (sjá eso0515) og fylgjast með stjörnum á braut um svartholið í miðju Vetrarbrautarinnar (sjá eso0846 og eso1151).

Á Cerro Paranal er einnig VLT Survey Telescope (VST). Sjá má glitta í bygginguna sem hýsir hann á fjallstindinum, rétt fyrir framan eina af stærri byggingum VLT sjónaukanna. VST er nýjasta viðbótin í Paranal stjörnustöðina en fyrstu myndir hans voru birtar árið 2011 (sjá eso1119). Hann státar af 2,6 metra breiðum safnspegli sem gerir hann að stærsta kortlagningarsjónauka heims fyrir sýnilegt ljós.

VISTA, Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy, er annar kortlagningarsjónauki í Paranal stjörnustöðinni og sést hann rétt fyrir neðan VLT sjónaukana. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki heims með 4,1 metra breiðan safnspegil og nemur nær-innrautt ljós. Sjónaukinn var tekinn í notkun árið 2009 (sjá eso0949).

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Meira um kortlagningarsjónaukana á Paranal
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari djúpmynd sést það sem kallast ofurþyrping vetrarbrauta — risahópur vetrarbrautaþyrpinga sem sjálfar þyrpast saman. Þessi tiltekna þyrping, sem kallast Abell 901/902, samanstendur af þremur meginþyrpingum og fjölda vetrarbrautaþráða sem er dæmigert þegar um ofurþyrpingar er að ræða. Ein þyrping, Abell 901a, sést fyrir ofan og hægra megin við áberand rauða stjörnu í forgrunni, nálægt miðri mynd. Önnur, Abell 901b, er lengra til hægri við Abell 901a en litlu neðar. Beint fyrir neðan rauðu stjörnuna, í átt að neðsta hluta myndarinnar, sést svo Abell 902.

Ofurþyrpingin Abell 901/902 er í rétt rúmlega tveggja milljarða ljósára fjarlægð frá jörðinni og geymir mkinn fjölda vetrarbrauta á svæði sem er um 16 milljónir ljósára á breidd. Til samanburðar er Grenndarhópurinn — sem inniheldur Vetrarbrautina okkar og meira en 50 aðrar vetrarbrautir — um tíu milljónir ljósára að þvermáli.

Þessi mynd var tekin með Wide Field Imager (WFI) myndavélinni á 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile. Árið 2008 notuðu stjörnufræðingar gögn frá Hubble geimsjónauka NASA og ESA til að kortleggja nákvæmlega dreifingu hulduefnis í ofurþyrpingunni og sýndu fram á að þyrpingin og stakar vetrarbrautir í henni eru innan í miklum hulduefniskekkjum. Til þess verks skoðuðu stjörnufræðingarnir hvernig ljós frá 60.000 fjarlægum vetrarbrautum á bak við ofurþyrpinguna, bjagaðist vegna þyngdaráhrifa frá hulduefninu í henni sem sagði síðan til um dreifingu þess. Talið er að massi hulduefniskekkjanna í Abell 901/902 sé um það bil tiu trilljón sinnum meiri en massi sólar.

Myndin sem hér sést er hluti af COMBO-17 kortlagningunni sem gerð er í gegnum 17 mismunandi ljóssíur með WFI myndavélinni. Hingað til hafa meira en 25.000 vetrarbrautir fundist í COMBO-17 verkefninu.

Tenglar

• COMBO-17 verkefnið hjá Max-Planck-Institut für Astronomie, Heidelberg
• Víðari mynd af svæðinu í kringum Abell 901/902 ofurþyrpinguna

Önnur stjörnubjört nótt á Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Vaxandi tungl skín skært á þessari mynd og yfirgnæfir önnur fyrirbæri á himinhvolfinu. Tunglskinið skiptir þó útvarpssjónauka eins og APEX (Atacama Pathfinder Experiment), sem hér sést, engu máli. Sólin sjálf er meira að segja ekki of björt á útvarpssviðinu, auk þess sem himininn er ekki sérlega bjartur á þessum bylgjulengdum svo hægt er að nota þennan sjónauka að degi til, svo framarlega að honum sé ekki beint að sólinni.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum innrauðs eða sýnilegs ljóss. Til dæmis getur APEX horft í gegnum þykk miðgeimsský úr gasi og ryki og greint hulin stjörnumyndunarsvæði, sem skína skært á þessum bylgjulengdum, en eru dimm í sýnilegu og innrauðu ljósi. Sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum alheims eru einnig kjörin viðfangsefni fyrir APEX. Vegna útþenslu alheimsins yfir marga milljarða ára hefur ljós þessara vetrarbrauta færst yfir á millímetra og hálfsmillímetra sviðið sem APEX nemur.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd. Hún er hluti af stórri víðmynd sem einnig er aðgengileg í annarri útfærslu.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Við fyrstu sýn sýnir þessi víðmynd snæviþakið landslag og fjallstinda í kringum Chajnantor hásléttuna í Chile. Hæst rísa, frá hægri til vinstri, Cerro Chajnantor, Cerro Toco, Juriques og eldkeilan Licancabur (sjá potw1240) — ansi tignarlega! Stjörnurnar á myndinni eru hins vegar örsmáar og vart sjáanlegar fyrir miðju — rétt greinanlegar ef vel er að gáð.

Þessar byggingar, sem eru dvergvaxnar miðað við fjöllin í kring, eru loftnetin sem mynda Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), stóran útvarpssjónauka. Þótt þau virðist lítil á myndinni, samanstendur röðin í raun af stóru safni 12 og 7 metra loftneta sem, þegar smíði sjónaukans lýkur, verða í heild 66 talsins og dreifast yfir allt að 16 km breitt svæði á sléttunni. Búist er við að smíði ALMA ljúki árið 2013 en fyrstu mælingar eru hafnar með sjónaukanum og hefur hann þegar skilað framúrskarandi niðurstöðum (sjá t.d. eso1239). Frá því að þessi mynd var tekin hafa fjölmörg loftnet bæst við röðina á sléttunni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Á þessari mynd sést einn af sjónaukum Very Large Telescope (VLT) ESO undir björtum slóðum stjarna á snúningi um suðurpól himins, punkti sem er í stjörnumerkinu Áttungnum. Slóðirnar eru ljósbogar sem stjörnurnar teikna á himininn þegar jörðin snýst hægt og rólega. Til að fanga þessar stjörnuslóðir á mynd voru teknar margar myndir á tíma og þeim síðan skeytt saman í þessa lokaútgáfu.

Sjónaukinn í forgrunni er lýstur upp af tunglskininu en hann er einn af risasjónaukunum fjórum sem mynda VLT í Paranal í Chile. Í kjölfar vígslu Paranal stjörnustöðvarinnar árið 1999 var hverjum sjónauka gefið nafn úr tungumáli Mapuche ættflokksins. Nöfnin — Antu, Keuyen, Melipal og Yepun — eru dregin af fjórum áberandi og fallegum fyrirbærum á himninum: Sólinni, tunglinu, stjörnumerkinu Suðurkrossinum og Venusi. Á myndinni sést Yepun sem einnig kallast sjónauki fjögur.

Myndina tók Farid Char, einn af ljósmyndurum ESO. Char starfar við La Silla-Paranal stjörnustöð ESO og er meðlimur í hópnum sem gerir athuganir á fyrirhugaðri staðsetningu European Extremely Large Telescope (E-ELT), nýjum sjónauka sem verður stærsti sjónauki heims fyrir sýnilegt og innrautt ljós þegar smíði hans lýkur upp úr 2020.

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Ljósmyndarar ESO