Í útjaðri Atacamaeyðimerkurinn, fjarri ljósmenguðum borgum í norðurhluta Chile, er himinninn kolsvartur eftir sólsetur. Undir svo dimmum himni geta menn lagt stund á bestu stjörnuathuganir í heiminum í 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli. Næturhiminninn yfir La Silla stjörnustöð ESO er ótrúlega tær. En jafnvel á þessum afskekkta, hálæga og þurra stað er veðrið sem fylgir vetrarmánuðunum ekki umflúið. Stundum leggst snjór yfir fjallstindinn og sjónaukana.

Á þessari mynd er heldur vetrarlegt á La Silla undir stjörnum Vetrarbrautarinnar, slæðunni sem liggur yfir myndina. Frá vinstri til hægri eru 3,6 metra sjónauki ESO, 3,58 metra New Technology Telescope (NTT), 1 metra Schmidt sjónauki ESO og 2,2 metra MPG/ESO sjónaukinn sem er með snjó á þakinu. Gegnt 3,6 metra sjónauka og ESO sést litla hvolfþakið yfir Coudé Auxiliary Telescope, sem ekki er lengur í notkun, og milli hans og NTT eru vatnstankar stjörnustöðvarinnar.

Þótt snjórinn á La Silla komi mörgum spánskt fyrir sjónir er bæði mjög hlýtt og mjög kalt yfir árið og stundum verður veðrið slæmt.

Myndina tók José Francisco Salgado, einn af ljósmyndurum ESO.

Á þessari mynd sést annar af tveimur flutningabílum ALMA, Lore, að flytja eitt af 7 metra loftnetum ALMA, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array. Lore og tvíburabíllinn Ottó, eru tveir skærgulir, 28 hjóla, sérsmíðaðir bílar sem flytja loftnet ALMA um Chajnantor hásléttuna í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þannig er hægt að breyta uppröðun sjónaukaraðarinnar til að gera sem bestar mælingar á tilteknu viðfangsefni. Þeir flytja líka loftnetin milli Chajnantor og sjórnstöðvarinnar, sem er neðar, til viðhalds.

ALMA samanstendur af meginröð fimmtíu 12 metra breiðra loftneta og aukaröð tólf 7 metra breiðra og fjögurra 12 metra breiðra loftneta sem kallast Atacama Compact Array (ACA). Lore er að flytja eitt af smærri 7 metra loftnetum ACA. Minnsta mögulega bil á milli 12 metra loftnetanna er 15 metrar; ella myndu þau rekast á. Þetta lágmarksbil á milli loftnetanna setur mörk á hámarksstærð þeirra fyrirbæra sem greina má á himninum. Það þýðir að meginröðin getur ekki séð útjaðra víðfeðmustu fyrirbæranna, eins og risavaxin sameindaský í Vetrarbrautinni okkar eða nálægar vetrarbrautir. ACA er sérstaklega hugsuð til að hjálpa ALMA að gera betri mælingar á þessum víðfeðmu fyrirbærum. Hægt er að koma þeim þéttar fyrir sem gerir þau betur í stakk búin fyrir mælingar á víðfeðmari fyrirbærum.

Í forgrunni myndarinnar sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Þessi fallega mynd var tekin í desember 2012 og sýnir loftnet Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), stærsta stjörnusjónauka heims, á Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Stóru loftnetin eru 12 metrar á breidd en þau smærri, sem eru fyrir miðri mynd, mynda ALMA Compact Array (ACA) sem stamanstendur af tólf 7 metra breiðum loftnetum. Að lokum mun röðin samanstanda af 66 loftnetum.

ESO hefur hafið samstarf við ORA Wings of Science verkefni, samtök sem ekki eru rekin í gróðaskyni og bjóða upp á stuðning við rannsóknir úr lofti á sama tíma og flogið er umhverfis Jörðina á einu ári. Áhöfn Wings for Science verkefnisins, Clémentine Bacri og Adrien Normier, fljúga sérstakri umhverfisvænni og fisléttri flugvél til að aðstoða vísindamenn, til dæmis við sýnasöfnun úr lofti, fornleifarannsóknir, athuganir á líffræðilegri fjölbreytni og útbúa landslagslíkön í þrívídd.

Þær stuttmyndir og glæsilegu ljósmyndir sem teknar eru í leiðangrinum eru notaðar í menntalegum tilgangi og til að kynna staðbundnar rannsóknir. Hringflugið hófst í júní 2012 og lýkur í júní 2013 með lendingu á flugsýningunni í París.

Skýringar

[1] ALMA er samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. Í Evrópu er verkefnið fjármagnað af ESO, í Norður Ameríku af National Science Foundation (NSF) í samstarfi við National Research Council of Canada (NRC) og National Science Council of Taiwan (NSC) og í Austur Asíu af National Insitutes of Natural Sciences (NINS) í Japan í samstarfi við Academia Sinica (AS) í Taívan. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO), sem lýtur stjórn Associated Universities, Inc. (AUI), fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samþætt stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

[2] Fisvélin er verðlaunuð vél frá NASA, Pipistrel Virus SW 80, sem eyðir aðeins 7 lítrum af eldsneyti á 100 kílómetra — minnan en flestar bifreiðar.

Tenglar

• Wings for Science

Nánast hvar sem er á jörðinni væri þetta fallegur, léttskýjaður dagur. En í Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni er hann óvenju skýjaður. Eyðimörkin sú er einn þurrasti staður jarðar og mjög sjaldan sjást ský á himni. Margir stjörnufræðingar og verkfræðingar sem starfa á staðnum, telja enda heiðskíran himininn eitt það besta við að vinna í Atacamaeyðimörkinni. Þessa glæsilegu 360 gráðu víðmynd sem Dirk Essl saman úr fimmtán ljósmyndum sem hann tók fyrir ESO. Á henni sést sjaldséður skýjaður dagur í Paranal. Fáeinir þunnir og reytingslegir klósigar svífa fyrir ofan byggingarnar sem hýsa Very Large Telescope. Skýin verða til hátt í lofthjúpnum og eru úr örlitlum ískristöllum.

Árleg úrkoma í Paranal stjörnustöðinni er innan við 10 millímetrar á ári, sem er ein ástæða þess að ESO kaus að byggja Very Large Telescope (VLT) á þessu 2.600 metra háa fjalli. Á myndinni sjást fjórir aðalsjónaukar VLT auk fjögurra smærri hjálparsjónauka undir hvolfþökum sínum, einn fremst og aðrir þrír lengra í burtu. Teinarnir á jörðinni eru til þess að hægt sé að færa hjálparsjónaukana til.

Dirk sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Tenglar

• Þessi ljósmynd, merkt, í Flickr myndasafni Dirk Essl
• Flickr myndastraumur Dirk Essl
• „Your ESO Pictures“ Flickr hópurinn
• „Your ESO Pictures“ tilkynning

Christoph Malin, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af nokkrum loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array sjónaukans undir glæsilegum stjörnubjörtum himni. Myndnin er úr einu af „time-lapse“ myndskeiðum Malins af ALMA, sem sjá má hér ann12099.

ALMA er staðsett á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli og er öflugasti sjónauki heims til að rannsaka ljós með hálfsmillímetra og millímetra bylgjulengdir. Smíði ALMA lýkur árið 2013 en þá verða í heild 66 loftnet starfrækt á staðnum.

Magellansskýin tvö skína skært á himninum fyrir ofan loftnetin. Þessar nálægu dvergvetrarbrautir eru áberandi á suðurhveli himins og sjást leikandi með berum augum. Báðar vetrarbrautirnar eru á sveimi um Vetrarbrautina okkar en vísbendingar eru um að báðar hafi afmyndast vegna víxlverkunar við Vetrarbrautina.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Samantekt „time-lapse“ myndskeiða af ALMA árið 2012
• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Þessa víðmynd tók Alexandre Santerne af skífu Vetrarbrautarinnar á kaldri vetrarnóttu í glitrandi snjó í La Silla stjörnustöð ESO í Chile. Frá okkar sjónarhóli, innan í Vetrarbrautinni, birtist skífan okkur sem glitrandi stjörnuslæða þvert yfir himininn. Á myndinni er Vetrarbrautin okkar bogadregin vegna gleiðlinsunnar sem notuð var við myndatökuna.

Vinsta megin á myndinni stingur 3,6 metra sjónauki ESO upp kollinum yfir hæðina en á honum er HARPS (High Accuracy Radial velocity Planet Searcher) sem skilað hefur mestum árangri tækja á jörðinni í leit að fjarreikistjörnum. Lengst til hægri er svissneski 1,2 metra Leonhard Euler sjónaukinn sem stjörnustöðin í Genf smíðaði og starfrækir.

Ýmsar ástæður eru fyrir því, að La Silla er heppilegur staður til stjörnuathugana og almennt til rannsaka Vetrarbrautina okkar. Í fyrsta lagi er stjörnustöðin á suðurhveli jarðar sem gefur okkur betra útsýni á ríkulegri miðsvæði vetrarbrautarinnar og, í öðru lagi, er staðurinn langt frá ljósmengun og í 2.400 metra hæð yfir sjávarmáli, svo næturnar eru dimmar og lofthjúpurinn heiður.

Alexandre sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar. Frá því að Alexandre sendi sína mynd í hópinn, hefur hann einnig orðið að ljósmyndara ESO.

Tenglar

• Þessi ljósmynd, merkt, í Flickr myndasafni Alexandre Santerne
• Flickr myndastraumur Alexandre Santerne
• „Your ESO Pictures“ Flickr hópurinn
• „Your ESO Pictures“ tilkynning
• Ljósmyndarar ESO

Farid Char, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af stjörnum prýddum suðurhimninum yfir Residencia hótelinu í Paranal stjörnustöð ESO í Chile.

Farid tók 30 mínútna ljósmynd til þess að fanga hreyfingu stjarnanna sem er tilkomin vegna snúnings jarðar. Í miðjunni sést suðurpóll himins en vinstra megin, efst á myndinni, sjást þokublettir Litlu og Stóru Magellansskýjanna sem eru nágrannavetrarbrautir okkar.

Dökka glerhýsið undir stjörnuhimninum er þakið á Residencia byggingunni. Frá árinu 2002 hefur þessi einstaka bygging, sem er að hluta til neðanjarðar, verið griðarstaður þeirra vísindamanna og verkfræðinga sem starfa við stjörnustöðina. Á daginn hleypir 35 metra breiða hvolfið náttúrulegri birtu inn í bygginguna.

Þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem ríkja í stjörnustöðinni — sem staðsett er í 2.600 metra hæð yfir sjávarmáli í þurra loftinu í Atacamaeyðimörkinni — eru dýru verði keyptar. Fólk upplyfir sterkt sólarljós á daginn, mjög lítið rakastig og mikla hæð sem gerir því erfitt fyrir að draga andann. Til að hjálpa fólki að slaka á og endurnæra sig eftir langar vaktir á fjallstindinum, er nokkurs konar heilsulind í Residencia með litlum garði, sundlaug sem eykur rakastig loftsins, setustofu, matsal og ýmsu öðru sem styttir fólki stundir. Byggingin rúmar meira en 100 manns.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Heimasíða Farid Char

Á þessari mynd sést vetrarbrautin NGC 4535 í stjörnumerkinu Meyjunni fyrir framan fjölmargar enn fjarlægari og daufari vetrarbrautir. Við horfum nánast beint ofan á vetrarbrautina svo hún er næstum hringlaga. Í miðju hennar er áberandi bjálkamyndun með sveigðar rykslæður og arma sem skaga út frá sitt hvorum enda bjálkans. Blái litur þyrilarmanna bendir til þess að í þeim sé mikill fjöldi heitra ungra stjarna. Í miðjunni eru hins vegar eldri og kaldari stjörnur sem gefa bungu vetrarbrautarinnar gulleitt yfirbragð.

Myndin var tekin í sýnilegu ljósi með FORS1 mælitækinu á einum af hinum 8,2 metra breiðu Very Large Telescope ESO. Vetrarbrautin sést í gegnum litla áhugamannasjónauka en sá sem fyrstu barði hana augum var William Herschel árið 1785. Í gegnum litla sjónauka sést NGC 4535 sem draugaleg þokumóða og varð útlit hennar til þess að stjörnuáhugamaðurinn Leland S. Copeland nefndi hana „Týndu vetrarbrautina“ upp úr 1950.

NGC 4535 er ein stærsta vetrarbrautin í Meyjarþyrpingunni, stórri þyrpingu allt að 2000 vetrarbrauta í rúmlega 50 milljón ljósára fjarlægð frá jörðinni. Þótt Meyjarþyrpingin sé ekki mikið stærri að þvermáli en Grenndarhópurinn — sá hópur sem Vetrarbrautin okkar tilheyrir — inniheldur hún næstum fimmtíu sinnum fleiri vetrarbrautir.

Rannsóknarsjónaukar eru útbúnir fyrsta flokks myndavélum sem, með hjálp stórra safnspegla sjónaukanna, gera stjörnufræðingum kleift að fanga dauft ljósið sem djúpfyrirbæri gefa frá sér. Hins vegar er líka hægt að taka fallegar myndir án stórra sjónauka með öllu látlausari myndavélum.

Stjörnuljósmyndarar nota hefðbundnari myndavélar til að taka myndir af fyrirbærum á stjörnuhimninum, oftar en ekki á mun stærri skala en stórir sjónaukar í stjörnustöðvum gera. Stundum taka þeir mynd af landslagi í leiðinni og búa þannig til falleg póstkort af alheiminum eins og hann birtist okkur frá jörðinni.

Sem dæmi sýnir mynd þessarar viku hinn 3,58 metra breiða New Technology Telescope (NTT) í La Silla stjörnustöðinni undir stjörnubjörtum suðurhimninum. Á myndinni blasir Vetrarbrautin okkar við sem þokukennd slæða á himninum. Dökku svæðin í Vetrarbrautinni eru rykský sem byrgja sýn á stjörnur í bakgrunni. Hægra meginn við sjónaukann sést Stóra Magellansskýið sem móðublettur á himninum Þessi nálæga, óreglulega vetrarbraut er áberandi á suðurhimninum. Hún hringsólar um Vetrarbrautina okkar og ber þess merki að hafa afmyndast vegna víxlverkunar við hana.

Myndina tók Håkon Dahle sem er virtur stjörnufræðingur. Hann sendi myndina inn í Your ESO Pictures Flickr myndahópinn sem er yfirfarinn reglulega og bestu myndirnar valdar fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar.

Tenglar

• Þessi mynd í myndasafni Håkon Dahle á Flickr
• Myndasafn Håkon Dahle á Flickr
• „Your ESO Pictures“ hópurinn á Flickr
• „Your ESO Pictures“ tilkynningin

Þessa fallegu mynd tók Gabriel Brammer, einn af ljósmyndurum ESO, en á henni sést sólsetur í Paranal stjörnustöðinni, prýtt tveimur halastjörnur sem skreytt hafa suðurhimininn að undanförnu. Við sjóndeildarhringinn hægra megin á myndinni er bjartari halastjarnan, halastjarnan C/2011 L4 (PANSTARRS), með áberandi hala sem rekja má til ryks sem endurvarpar sólarljósi. Á miðri mynd, rétt fyrir ofan Paranalfjall, sést grænleitur haddur — þokuhjúpurinn í kringum kjarnann — halastjörnunnar C/2012 F6 (Lemmon) og daufur halinn rétt fyrir aftan. Græna litinn má rekja til gastegunda í haddinum sem sólarljósið hefur jónað. Ætla mætti að þriðja halastjarnan sjáist á myndinni en bjarta fyrirbærið milli halastjarnanna Lemmon og PanSTARRS, er loftsteinn að brenna upp í lofthjúpnum á sama tíma og var tekin.

Atacamaeyðimörkin er einn þurrasti staður heims. Fyrir því liggja nokkrar ástæður. Andesfjallgarðurinn tignarlegi og strönd Chile koma í veg fyrir að ský berist frá austri til vesturs, auk þess sem kaldi Humboldt hafstraumurinn í Kyrrahafinu, sem myndar lag úr svölu lofti við ströndina, að regnský myndist. Þar fyrir utan myndast hæð í suðaustanverðu Kyrrahafi sem hjálpar líka til við að halda Atacamaeyðimörkinni þurri. Þessar þurru aðstæður réðu einna mestu um að ESO ákvað að koma Very Large Telescope (VLT) fyrir á Paranalfjalli í Atacamaeyðimörkinni. Í Paranal stjörnustöðinni á Cerro Paranal er úrkoma venjulega innan við tíu millímetrar á ári og raki oft undir 10%. Aðstæður til stjörnuathugana eru framúrskarandi og heiðskírt meira en 300 nætur á ári.

Örsjaldan kemur fyrir að veðrið trufli þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem ríkja í Atacamaeyðimörkinni. Stöku sinnum á ári snjóar þó í eyðimörkinni eins og sést á þessari fallegu víðmynd af Cerro Paranal. Á tindinum vinstra megin er VLT en litlu neðar og örlítið til hægri er VISTA kortlagningarsjónaukinn. Himininn er heiðskír eins og venjulega en annað harla óvenjulegt: Þunnt lag af lausamjöll hefur umbreytt eyðimerkurlandslaginu og skapað þetta óvenjulega og fallega útsýni.

Myndina tók Stéphane Guisard, einn af ljósmyndurum ESO, þann 1. ágúst 2011.

Tenglar

• Meira um VLT á Paranal
• Ljósmyndarar ESO

Gerhard Hüdepohl, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd af Very Large Telescope (VLT) ESO á meðan prófun fór fram á nýjum leysigeisla fyrir VLT þann 14. febrúar 2013. Leysigeislinn leikur lykilhlutverk í Laser Guide Star Facility (LGSF), sem gerir stjörnufræðingum kleift að leiðrétta stærstan hluta af ókyrrðinni í lofthjúpi jarðar svo hægt sé að ná miklu skarpari myndum. Engu að síður er ekki erfitt að ímynda sér geislann sem leysibyssu sem beint er að einhvers konar innrásarher utan úr geimnum. 

Fyrir ofan sjónaukann er glæsilegt útsýni til Vetrarbrautarinnar og eitt annað fyrirbæri sem gerir myndina enn sérstæðari. Hægra megin við miðja mynd, rétt fyrir neðan Litla Magellansskýið, innan um stjörnuskarann á Chilehimninum, er lítill grænn blettur með daufan hala sem liggur til vinstri. Þetta er halastjarnan Lemmon, sem fannst fyrir skömmu og varð bjartari en búist var við, á ferðalagi um himininn á suðurhveli jarðar.

Þessi örþunni og sveigjanlegi spegill hefur verið afhentur ESO í Garching í Þýskalandi þar sem hann er í prófun. Spegillinn er 1120 millímetrar á breidd en aðeins 2 millímetrar að þykkt, mun þynnri en flestir glerrúður. Spegillinn er þunnur því hann þarf að vera nógu sveigjanlegur til að segulkraftar geti breytt lögun hans. Í notkun verður yfirborði spegilsins breytt stöðugt til að leiðrétta bjögun sem hlýst af ókyrrð í lofthjúpi jarðar. Þannig er hægt að ná miklu skarpari myndum.

Nýi sveigjanlegi aukaspegillinn mun koma í stað þess sem nú er í einum af fjórum VLT sjónaukunum. Á aukaspegilkerfinu eru 1170 hreyfiliðir sem beita 1170 seglum, sem límdir eru á bakhlið spegilsins, krafti. Sérhannað rafkerfi stjórnar hegðun spegilsins örþunna. Hægt er að sveigja yfirborð hans allt að þúsund sinnum á sekúndu með hreyfiliðunum.

Aukaspeglakerfið var flutt í heild sinni til ESO frá ítölsku fyrirtækjunum Microgate og ADS í desember 2012 og markar þar með enda á átta ára þróunarvinnu. Þetta er stærsti aflaganlegi spegill sem til er fyrir stjörnuathuganir og sá nýjasti í röð margra. Sú mikla reynsla sem verktakarnir búa yfir kemur fram í gæðum og áreiðanleika kerfisins. Búist er við að uppsetning hans í VLT hefjist árið 2015.

Franska fyrirtækið REOSC smíðaði spegilinn þunna (ann12015). Hann er úr keramíki sem hefur verið slípað afar nákvæmlega. Framleiðsluferlið hófst á 70 millímetra þykkum Zerdour keramíkkubbi frá Schott Glass í Þýskalandi. Mestur hluti þessa efnis er slípaður burt. Spegillinn sjálfur er að lokum svo þunnur og því brothættur að styðja þarf vel við hann á öllum stundum.

Tenglar

• Adaptive Optics Department hjá ESO
• Bæklingur um Adaptive Optics Facility (AOF) hjá ESO (PDF skjal)
• Microgate
• ADS
• REOSC
• Schott Glass

Eina heiðskíra nótt í Bæjaralandi kom starfsfólk ESO saman til að taka upp ESOcast þátt um nýja leysigeislastjörnukerfi ESO, sem sést hér í gangi í Allgäu stjörnustöðinni í Ottobeuren í Þýskalandi. Á löngum lýsingartíma myndarinnar kveikti starfsfólkið ljósið á símum sínum og skrifaði „ESO“ þar sem það stóð fyrir framan stjörnustöðina. Vinstra megin við lóðrétta leysigeislan sést Vetrarbrautin okkar. Rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn yfir stjörnustöðinni sjást slóðir flugvéla í fjarska. Leysigeislin er öflugur, 20 wött, og til að verja flugmenn og farþega skilgreinir þýska flugumferðarstjórnin flugbannssvæði í kringum stjörnustöðina á næturnar.

Leysigeislastjörnur eru gervistjörnur sem leysigeisli býr til í lofthjúpi jarðar. Leysigeislinn örvar natríumatóm í 90 kílómetra hæð svo þau glóa. Þannig verður til gervistjarna á himninum sem sjónaukar geta greint. Með því að fylgjast náið með gervistjörnunni geta aðlögunarsjóntæki í sjónaukanum leiðrétt bjagandi áhrif lofthjúpsins á mælingarnar.

Hönnun ESO byggir á litlum sjónauka sem skýtur öflugum leysigeisla upp í himininn og hægt er að festa á stærri sjónauka. ESO hefur einkaleyfi á þessari hönnun og verður hún notuð fyrir fjögur samskonar kerfi sem komið verður fyrir á Very Large Telescope. Sambærilegt kerfi mun einnig leika lykilhlutverk í European Extremely Large Telescope (E-ELT).

Tenglar

• ESOcast þáttur um leysigeislastjörnur
• Meira um ESO Wendelstein leysigeislastjörnukerfið
• Meira um Allgäu stjörnustöðina

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af Paranal stjörnustöð ESO við sólsetur. Himininn er fallega heiðríkur og gefur okkur hugmynd um þær framúrskarandi aðstæður sem þar ríkja; eina meginástæðu þess að ESO kaus að koma Very Large Telescope (VLT), flaggskipi sínu, fyrir á Paranal.

VLT — sem sést á Cerro Paranal, hæsta tindinum á myndinni sem rís 2.600 metra yfir sjávarmál — er öflugasta stjörnustöð heims fyrir sýnilegt ljós. VLT samanstendur af fjórum aðalsjónaukum, hver með 8,2 metra breiða safnspegla, og fjórum 1,8 metra hjálparsjónaukum. VLT sér sýnilegt og innrautt ljós en meðal þess sem sjónaukinn hefur áorkað er að taka fyrstu ljósmyndina af fjarreikistjörnu (sjá eso0515) og fylgjast með stjörnum á braut um svartholið í miðju Vetrarbrautarinnar (sjá eso0846 og eso1151).

Á Cerro Paranal er einnig VLT Survey Telescope (VST). Sjá má glitta í bygginguna sem hýsir hann á fjallstindinum, rétt fyrir framan eina af stærri byggingum VLT sjónaukanna. VST er nýjasta viðbótin í Paranal stjörnustöðina en fyrstu myndir hans voru birtar árið 2011 (sjá eso1119). Hann státar af 2,6 metra breiðum safnspegli sem gerir hann að stærsta kortlagningarsjónauka heims fyrir sýnilegt ljós.

VISTA, Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy, er annar kortlagningarsjónauki í Paranal stjörnustöðinni og sést hann rétt fyrir neðan VLT sjónaukana. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki heims með 4,1 metra breiðan safnspegil og nemur nær-innrautt ljós. Sjónaukinn var tekinn í notkun árið 2009 (sjá eso0949).

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Meira um kortlagningarsjónaukana á Paranal
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari djúpmynd sést það sem kallast ofurþyrping vetrarbrauta — risahópur vetrarbrautaþyrpinga sem sjálfar þyrpast saman. Þessi tiltekna þyrping, sem kallast Abell 901/902, samanstendur af þremur meginþyrpingum og fjölda vetrarbrautaþráða sem er dæmigert þegar um ofurþyrpingar er að ræða. Ein þyrping, Abell 901a, sést fyrir ofan og hægra megin við áberand rauða stjörnu í forgrunni, nálægt miðri mynd. Önnur, Abell 901b, er lengra til hægri við Abell 901a en litlu neðar. Beint fyrir neðan rauðu stjörnuna, í átt að neðsta hluta myndarinnar, sést svo Abell 902.

Ofurþyrpingin Abell 901/902 er í rétt rúmlega tveggja milljarða ljósára fjarlægð frá jörðinni og geymir mkinn fjölda vetrarbrauta á svæði sem er um 16 milljónir ljósára á breidd. Til samanburðar er Grenndarhópurinn — sem inniheldur Vetrarbrautina okkar og meira en 50 aðrar vetrarbrautir — um tíu milljónir ljósára að þvermáli.

Þessi mynd var tekin með Wide Field Imager (WFI) myndavélinni á 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile. Árið 2008 notuðu stjörnufræðingar gögn frá Hubble geimsjónauka NASA og ESA til að kortleggja nákvæmlega dreifingu hulduefnis í ofurþyrpingunni og sýndu fram á að þyrpingin og stakar vetrarbrautir í henni eru innan í miklum hulduefniskekkjum. Til þess verks skoðuðu stjörnufræðingarnir hvernig ljós frá 60.000 fjarlægum vetrarbrautum á bak við ofurþyrpinguna, bjagaðist vegna þyngdaráhrifa frá hulduefninu í henni sem sagði síðan til um dreifingu þess. Talið er að massi hulduefniskekkjanna í Abell 901/902 sé um það bil tiu trilljón sinnum meiri en massi sólar.

Myndin sem hér sést er hluti af COMBO-17 kortlagningunni sem gerð er í gegnum 17 mismunandi ljóssíur með WFI myndavélinni. Hingað til hafa meira en 25.000 vetrarbrautir fundist í COMBO-17 verkefninu.

Tenglar

• COMBO-17 verkefnið hjá Max-Planck-Institut für Astronomie, Heidelberg
• Víðari mynd af svæðinu í kringum Abell 901/902 ofurþyrpinguna

Önnur stjörnubjört nótt á Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Vaxandi tungl skín skært á þessari mynd og yfirgnæfir önnur fyrirbæri á himinhvolfinu. Tunglskinið skiptir þó útvarpssjónauka eins og APEX (Atacama Pathfinder Experiment), sem hér sést, engu máli. Sólin sjálf er meira að segja ekki of björt á útvarpssviðinu, auk þess sem himininn er ekki sérlega bjartur á þessum bylgjulengdum svo hægt er að nota þennan sjónauka að degi til, svo framarlega að honum sé ekki beint að sólinni.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum innrauðs eða sýnilegs ljóss. Til dæmis getur APEX horft í gegnum þykk miðgeimsský úr gasi og ryki og greint hulin stjörnumyndunarsvæði, sem skína skært á þessum bylgjulengdum, en eru dimm í sýnilegu og innrauðu ljósi. Sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum alheims eru einnig kjörin viðfangsefni fyrir APEX. Vegna útþenslu alheimsins yfir marga milljarða ára hefur ljós þessara vetrarbrauta færst yfir á millímetra og hálfsmillímetra sviðið sem APEX nemur.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd. Hún er hluti af stórri víðmynd sem einnig er aðgengileg í annarri útfærslu.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Við fyrstu sýn sýnir þessi víðmynd snæviþakið landslag og fjallstinda í kringum Chajnantor hásléttuna í Chile. Hæst rísa, frá hægri til vinstri, Cerro Chajnantor, Cerro Toco, Juriques og eldkeilan Licancabur (sjá potw1240) — ansi tignarlega! Stjörnurnar á myndinni eru hins vegar örsmáar og vart sjáanlegar fyrir miðju — rétt greinanlegar ef vel er að gáð.

Þessar byggingar, sem eru dvergvaxnar miðað við fjöllin í kring, eru loftnetin sem mynda Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), stóran útvarpssjónauka. Þótt þau virðist lítil á myndinni, samanstendur röðin í raun af stóru safni 12 og 7 metra loftneta sem, þegar smíði sjónaukans lýkur, verða í heild 66 talsins og dreifast yfir allt að 16 km breitt svæði á sléttunni. Búist er við að smíði ALMA ljúki árið 2013 en fyrstu mælingar eru hafnar með sjónaukanum og hefur hann þegar skilað framúrskarandi niðurstöðum (sjá t.d. eso1239). Frá því að þessi mynd var tekin hafa fjölmörg loftnet bæst við röðina á sléttunni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory

Á þessari mynd sést einn af sjónaukum Very Large Telescope (VLT) ESO undir björtum slóðum stjarna á snúningi um suðurpól himins, punkti sem er í stjörnumerkinu Áttungnum. Slóðirnar eru ljósbogar sem stjörnurnar teikna á himininn þegar jörðin snýst hægt og rólega. Til að fanga þessar stjörnuslóðir á mynd voru teknar margar myndir á tíma og þeim síðan skeytt saman í þessa lokaútgáfu.

Sjónaukinn í forgrunni er lýstur upp af tunglskininu en hann er einn af risasjónaukunum fjórum sem mynda VLT í Paranal í Chile. Í kjölfar vígslu Paranal stjörnustöðvarinnar árið 1999 var hverjum sjónauka gefið nafn úr tungumáli Mapuche ættflokksins. Nöfnin — Antu, Keuyen, Melipal og Yepun — eru dregin af fjórum áberandi og fallegum fyrirbærum á himninum: Sólinni, tunglinu, stjörnumerkinu Suðurkrossinum og Venusi. Á myndinni sést Yepun sem einnig kallast sjónauki fjögur.

Myndina tók Farid Char, einn af ljósmyndurum ESO. Char starfar við La Silla-Paranal stjörnustöð ESO og er meðlimur í hópnum sem gerir athuganir á fyrirhugaðri staðsetningu European Extremely Large Telescope (E-ELT), nýjum sjónauka sem verður stærsti sjónauki heims fyrir sýnilegt og innrautt ljós þegar smíði hans lýkur upp úr 2020.

Tenglar

• Meira um Very Large Telescope
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa fallegu mynd af loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) undir suðurhimninum.

Stjörnurnar á himninum minna um margt á verk van Goghs, Stjörnubjört nótt, eða kannski minnir myndin aðdáendur vísindaskáldskapar fremur á geimfar á ógnarhraða um geiminn. Myndin sýnir snúning jarðar eins og hann birtist á löngum lýsingartíma myndarinnar. Þegar jörðin snýst á suðurhvelinu sýnast stjörnurnar hreyfast í kringum suðurpól himins, sem er í daufa stjörnumerkinu Áttungnum milli Suðurkrossins og Magellansskýjanna. Á löngum lýsingartíma mynda stjörnurnar hringlaga slóðir þegar jörðin snýst.

Myndin var tekin á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllum Chile. Þar er ALMA sjónaukann að finna en loftnet hans sjást fremst á myndinni. ALMA er öflugasti sjónauki heims til rannsókna á hinum kalda alheimi — sameindagasi og ryki, sem og bakgrunnsgeislun Miklahvells. Þegar smíði ALMA lýkur árið 2013, mun sjónaukinn samanstanda af 54 tólf metra loftnetum og 12 sjö metra loftnetum. Mælingar hófust reyndar með hluta raðarinnar árið 2011. Jafnvel þótt sjónaukinn sé ekki fullbúinn hefur hann þegar skilað framúrskarandi niðurstöðum, mun betri en allir aðrir sjónaukar sömu gerðar. Sum loftnetin eru móðukennd á myndinni því sjónaukinn var að störfum og hreyfðist þegar myndin var tekin.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Þessi víðmynd af Chajnantor hásléttunni sýnir staðinn sem Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) er að rísa á, eins og hann birtist frá Cerro Chico, nálægum fjallstindi. Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, hefur tekist að fanga það einmanalega andrúmsloft sem þarna ríkir í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllum Chile. Leikur ljóss og skugga málar landslagið og undirstrikar hversu ójarðneskt það er á tíðum. Fremst á myndinni eru ALMA lofnetin samankomin í þyrpingu og minna einna helst á skrítna gesti á sléttunni. Þegar smíði sjónaukans lýkur árið 2013 mynda 66 slík loftnet röðina og munu öll starfa sem ein heild.

ALMA er þegar farin að bylta rannsóknum stjörnufræðinga á millímetra og hálfsmillímetra sviðinu. Þótt röðin sé hálfkláruð er ALMA mun öflugari en nokkur annar sambærilegur sjónauki og gerir stjörnufræðinga betur í stakk búna en nokkru sinni fyrr til að rannsaka hinn kalda alheim — sameindagas og ryk sem og eftirgeislun Miklahvells. ALMA rannsakar byggingareiningar stjarna, reikistjarna, vetrarbrauta og lífsins sjálfs. Sjónaukinn mun hjálpa stjörnufræðingum að svara sumum af dýpstu spurningunum um uppruna okkar í alheiminum, með því að sýna okkur nákvæmlega hvernig stjörnur og reikistjörnur verða til í gasskýjum í nágrenni okkar í geimnum og nema fjarlægar vetrarbrautir við endimörk hins sýnilega alheims, sem birtast okkur eins og þær litu út fyrir meira en tíu milljörðum ára.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu víðmynd af Paranal stjörnustöð ESO.

Í forgrunni sést tilþrifamikið fjallalandslag Atacamaeyðimerkurinnar. Vinstra megin, á þeim tindi sem rís hæst, er Very Large Telescope (VLT) ESO og fyrir framan hann, litlu neðar, er VISTA sjónaukinn (Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy).

Í bakgrunni mála litir sólarupprásar himininn yfir Paranal í fallegum pastellitum. Við sjóndeildarhringinn má sjá ský yfir Kyrrahafinu — sem er aðeins 12 km frá Paranal.

Fyrir ofan sjóndeildarhringinn, þar sem skýin bera við himinn, sést dökk slæða. Þetta er skugginn sem reikistjarnan jörð varpar á eigin lofthjúp. Þetta fyrirbæri sést stundum í kringum sólarupprás og sólsetur, sé himininn heiður og ekkert sem byrgir sýn út að sjóndeildarhringnum — aðstæður sem svo sannarlega eru í Paranal stjörnustöðinni. Fyrir ofan skugga jarðar er bleikleitur bjarmi sem kallast belti Venusar. Venusarbeltið má rekja til ljóss frá sólinni sem lofthjúpur jarðar dreifir þegar sólin er að rísa (eins og í þessu tilviki) eða ganga til viðar.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Við fyrstu sýn lítur þessi mynd út eins og abstrakt listaverk úr nútímanum, en í raun er þetta mynd tekin á löngum tíma af næturhimninum yfir Chajnantor hásléttunni í Andesfjöllum Chile. Þegar jörðin snýst í átt að nýjum degi, mynda stjörnur Vetrarbrautarinnar litríkar rákir yfir eyðimerkurhimninum. Fremst sést hátæknivæddur stjörnusjónauki, dálítið draumkenndur á þessari mynd.

Þessi heillandi mynd var tekin í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor hásléttunni, heimili Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukans, sem hér sést. APEX er 12 metra breiður sjónauki sem safnar ljósi á millímetra og hálfsmillímetra sviðinu. Stjörnufræðingar nota APEX til að rannsaka fyrirbæri á borð við köld gas- og rykský, þar sem nýjar stjörnur verða til, og elstu og fjarlægustu vetrarbrautir alheims.

APEX er forveri Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), byltingarkennds sjónauka sem ESO og alþjóðlegir samstarfsaðilar eru að koma upp og starfrækja á Chajnantor hásléttunni. Þegar smíði ALMA lýkur árið 2013 mun röðin samanstanda af fimmtíu og fjórum 12 metra breiðum loftnetum auk tólf 7 metra breiðum loftnetum. Sjónaukarnir tveir bæta hvorn annan upp: Með sínu víða sjónsviði getur ALMA fundið mörg áhugaverð viðfangsefni á stórum svæðum á himninum sem ALMA mun rannsaka nánar í miklu hærri upplausn. Bæði APEX og ALMA eru mikilvæg tæki sem hjálpa stjörnufræðingum að læra meira um það hvernig alheimurinn virkar, eins og myndun stjarnanna sem sjást á snúningi á myndinni.

Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO, tók þessa mynd. Hann er einnig stofnandi The World at Night, verkefnis sem snýst um að búa til og sýna glæsilegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum og sögufrægum stöðum á jörðinni undir stjörnubjörtum himni.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans. ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Very Large Telescope (VLT), flaggskip ESO á Cerro Paranal í Chile, samanstendur af fjórum stórum aðalsjónaukum sem hver um sig hefur 8,2 metra breiðan safnspegil, auk fjögurra færanlegra 1,8 metra hjálparsjónauka. Ljósmyndir okkar þennan mánuðinn sýna einn af aðalsjónaukunum í smíðum en hin myndin sýnir útlit annars í dag.

Á gömlu myndinni sést fyrsti aðalsjónaukinn í smíðum snemma í verkferlinu seint í október árið 1995. Búið er að steypa grunninn og festa neðri fasta hluta málmhvolfsins við hann. Fyrstu hlutarnir af þeim hluta hvelfingarinnar sem snýst hefur einnig verið komið fyrir — neðsti hluti breiða opsins sem sjónaukinn horfir út um og þunga, lárétta grindin sem mun halda rennihurðunum uppi snúa að okkur. Þessi sjónauki barði alheiminn fyrst augum þann 25. maí 1998 (sjá eso9820).

Við vígslu Paranal árið 1999 (sjá eso9921) var aðalsjónaukunum fjórum gefið nafn úr tungumáli Mapuche ættbálksins. Nöfnin — Antu, Kueyen, Melipal og Yepun fyrir hvern sjónauka, frá þeim fyrsta til hins fjórða — merkja fjögur áberandi og falleg kennileiti á himninum: Sólin, tunglið, stjörnumerkið Suðurkrossinn og Venus [1].

Á nýju ljósmyndinni sést aðalsjónauki fjögur, Yepun, sem tekinn var í notkun í september árið 2000 (sjá eso0028). Hann gefur fullkomna mynd af því hvernig eldri bróðir hans lítur út enda eru allir sjónaukarnir nákvæmlega eins. Einungis mælitækin skilja á milli sjónaukanna en þau veita stjörnufræðingum fjölbreytt úrval af tækjum til að rannsaka alheiminn. Gula byggingin fyrir framan Yepun er lyfta sem hægt er að færa milli sjónaukanna. Hún er notuð til að fjarlæga risaspeglana þegar þeir eru endurhúðaðir annað slagið.

Á þeim árum sem liðin eru frá því að gamla myndin var tekin, hefur fyrsti aðalsjónaukinn hlotið nafn — Antu — en líka eignast fjölskyldu því aðrir sjónaukar hafa bæst við á fjallstindinum. Í dag er VLT öflugasti stjörnusjónauki heims fyrir rannsóknir á sýnilegu ljósi og Antu, Yepun og hinir sjónaukarnir á Paranal hafa leikið lykilhlutverk í að gera ESO að lang afkastamestu stjörnustöð heims!

Skýringar

[1] Nafnið Yepun hafði verið þýtt sem „Síríus“ á þeim tíma þegar vígsla Paranal fór fram (sjá eso9921) en síðari tíma rannsókn sýndi að rétta þýðingin er „Venus“.

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin 
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum 
• Meira um Very Large Telescope ESO

Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukinn — sem hér sést á þessari fallegu mynd sem Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók — er eitt af verkfærunum sem ESO notar til að skyggnast út fyrir svið sýnilegs ljóss. Sjónaukinn er staðsettur á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli.

Í forgrunni myndarinnar sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum. Sjónaukinn gerir þeim kleift að kanna sameindaský — þétt svæði úr gasi og geimryki þar sem nýjar stjörnur verða til — sem eru dökk og hulin ryki í sýnilegu og innrauðu ljósi en skína skært á þessum löngum bylgjulengdum. Stjörnufræðingar nota þessa gerð ljóss til að rannsaka eðlis- og efnafræðina í skýjunum. Tíðnisviðið er einnig kjörið til að rannsaka sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum í alheiminum.

Á næturhimninum vinstra megin fyrir ofan APEX sjást daufir þokublettir Litla og Stóra Magellansskýjanna, nágrannavetrarbrautir okkar. Þokuslæðan sem liggur yfir himininn er vetrarbrautin okkar en hún er mest áberandi yfir stjórnstöð APEX hægra megin. Dökku blettirnir í slæðunni eru rykský milli stjarnanna sem hindra að ljós frá fjarlægum stjörnum fyrir atan berist til okkar. Á bak við þessi dimmu ský er miðja vetrarbrautarinnar í um 27.000 ljósára fjarlægð frá jörðinni. Sjónaukar eins og APEX eru nauðsynleg tæki fyrir stjörnufræðinga sem vilja horfa í gegnum rykið og rannsaka miðju vetrarbrautarinnar í smáatriðum.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Tenglar

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa glæsilegu mynd af himninum yfir Paranal stjörnustöð ESO með fjölmörgum djúpfyrirbærum.

Greinilegust er Kjalarþokan, rauðglóandi á miðri mynd. Kjalarþokan er í stjörnumerkinu Kilinum, um 7.500 ljósár frá jörðinni. Þetta glóandi gas- og rykský er bjartasta þokan á himninum og geymir nokkrar af björtustu og massamestu stjörnum sem vitað er um í vetrarbrautinni okkar, eins og Eta Carinae. Kjalarþokan er kjörin fyrir þá stjörnufræðinga sem rannsaka leyndardómana á bak við myndun og dauða massamikilla stjarna. Þú getur skoðað nokkrar nýlegar og fallegar myndir af Kjalarþokunni frá ESO hér: eso1208, eso1145 og eso1031.

Fyrir neðan Kjalarþokuna sjáum við Óskabrunnsþyrpinguna (NGC 3532). Þessi lausþyrping ungra stjarna dregur nafn sitt af því, að í gegnum stjörnusjónauka, lítur hún út eins og mynt sem glitarar á botni óskabrunns. Lengra til hægri sjáum við Lambda Centauri þokuna (IC 2944), glóandi vetnisský og nýfæddar stjörnur, sem stundum er kölluð Kjúklingurinn hlaupandi vegna fuglsmynstur sem sumir sjá út úr bjartasta hluta þokunnar (sjá eso1135). Fyrir ofan þessa þoku og örlítið til vinstri er Suðursjöstirnið (IC 2632), lausþyrping stjarna sem svipar til frægari þyrpingar á norðurhveli.

Í forgrunni sjáum við þrjá af fjórum hjálparsjónaukum Very Large Telescope víxlmælisins (VLTI). Með VLTI er hægt að nota hjálparsjónaukana — eða 8,2 metra VLT sjónaukana — saman sem einn risasjónauka sem getur greint fínni smáatriði en mögulegt væri með sjónaukunum stökum. VLTI hefur verið notaður í ýmis rannsóknarverkefni, þar á meðal rannsóknir á aðsópskringlum í kringum ungar stjörnur og virka vetrarbrautakjarna sem eru með orkuríkustu og dularfyllstu fyrirbærum í alheiminum.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Á myndum þessa mánaðar, sem teknar voru í Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni í Chile, sést samanburður á byggingarsvæði í nóvember árið 1999 við daginn í dag: Gistiaðstöðu stjörnustöðvarinnar sem kallast Paranal Residencia. Hugsaðu þér breytinguna þá og nú: Glymjandi hamrar og borvélar og hávaði í dráttarvélum og krönum hafa horfið á braut og í staðinn risin friðsæl eyðimerkurbygging sem setur svip á umhverfi sitt. Byggingin er gerð úr náttúrulegum efnum og litum og smíðuð inn í lægði í eyðimörkinni sem tryggir að hún fellur vel inn í umhverfið.

Residencia var byggt sem griðarstaður fyrir stjörnufræðinga og annað starfsfólk í einu harðneskjulegasta umhverfi sem hægt er að ímynda sér, þar sem þurrt loft, sterk útfjólublá geislun frá sólinni, sterkir vindar og mikil hæð eru hluti af daglegu lífi. Verktakarnir sem reistu Residencia og unnu við þessar erfiðu aðstæður, hafa skapað notalega vin í skraufþurri eyðimörkinni fyrir starfsfólk stjörnustöðvarinnar en fullkláruð ber byggingin fagurt vitni um vinnu þeirra. Í Residencia eru meira en 100 herbergi auk mötuneytis, setustofu, sundlaugar, líkamsræktarstöðvar og bókasafns. Frá vesturhlið byggingarinnar er glæsilegt útsýnir frá vesturhlíðinni yfir eyðimörkina í átt að Kyrrahafinu og sólsetrinu.

Á báðum myndum sést eitt í viðbót: Fyrir aftan Residencia, 2.600 metra yfir sjávarmáli á tindi Cerro Paranal, er Very Large Telescope (VLT) ESO. Þetta er fullkomnasti stjörnusjónauki heims fyrir sýnilegt ljós og ástæða þess að Residencia og allir sem gista innan veggja þess, er þarna!

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin 
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum 
• Meira um byggingu Residencia í fréttatilkynningu frá árinu 1999
• Fréttatilkynning um vígslu Residencia árið 2002

Á þessari fallegu víðmynd sem Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO tók, sést Chajnantor hásléttan í Atacamaeyðimörkinni í Chile böðuð síðustu geislum sólar. Á sléttunni er Atacama Pathfinder Experiment (APEX) sjónaukinn sem sjá má vinstra megin á myndinni. Frá þessum afvikna stað í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli, rannsakar APEX hinn „kalda alheim“.

APEX er tólf metra breiður sjónauki sem nemur ljós með millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir. Stjörnufræðingar sem nota APEX til sinna rannsókna, geta séð fyrirbæri sem eru ósýnileg á styttri bylgjulengdum. Sjónaukinn gerir þeim kleift að kanna sameindaský — þétt svæði úr gasi og geimryki þar sem nýjar stjörnur verða til — sem eru dökk og hulin ryki í sýnilegu og innrauðu ljósi en skína skært á þessum löngum bylgjulengdum. Stjörnufræðingar nota þessa gerð ljóss til að rannsaka eðlis- og efnafræðina í skýjunum. Tíðnisviðið er einnig kjörið til að rannsaka sumar af elstu og fjarlægustu vetrarbrautum í alheiminum.

Frá því að APEX var tekinn í notkun árið 2005 hefur sjónaukinn skilað mörgum mikilvægum niðurstöðum. Sem dæmi starfaði APEX með Very Large Telescope ESO til að greina efni sem svartholið í miðju okkar vetrarbrautar var að tæta í sundur (eso0841). Sú niðurstaða sem er meðal 10 merkustu uppgötvana ESO.

Í kringum APEX sést þyrping hvítra ísstrýta. Ísstrýturnar eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast á hálendum svæðum, venjulega í meira en 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Stýrturnar eru úr þunnum, hörðnuðum snjó eða ís og snúa blöðin í átt að sólinni. Þær eru stundum nokkrir sentímetrar á hæð upp í nokkra metra.

APEX er samstarfsverkefni Stofnunar Max Planck í útvarpsstjörnufræði (MPIfR) Onsala Space Observatory (OSO) og ESO, sem sér jafnframt um rekstur sjónaukans.

Tólf metra loftnet APEX er byggt á frumgerð loftnets fyrir aðra stjörnustöð á Chajnantor, Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA). ALMA verður röð 54 tólf metra breiðra loftneta auk 12 sjö metra loftneta þegar smíðinni lýkur árið 2013. ESO tekur þátt í þessari alþjóðlegu stjörnustöð fyrir hönd Evrópu en um er að ræða samstarfsverkefni Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile.

• Meira um APEX hjá ESO
• Ljósmyndarar ESO

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Frá því í desember 2009 hefur Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA) kortlagt suðurhimininn frá Paranal stjörnustöð ESO í Chile. Á samanburðarmynd þessa mánaðar sést VISTA í smíðum annars vegar og í dag hins vegar.

Eldri myndin var tekin síðla árs 2004 og sýnir bygginguna yfir sjónaukanum í smíðum. Grind hvolfsins situr á sívalningslaga grunni, umlukinn vinnupalli. VISTA er staðsettur á tindi um 1.500 metrum norðaustur af Cerro Paranal þar sem Very Large Telescope ESO er að finna. Þegar sjónaukinn var í smíðum var tindurinn lækkaður um fimm metra eða niður í 2.518 metra svo hægt væri að setja upp 4000 fermetra pall fyrir sjónaukann.

Á nýju myndinni sést VISTA sjónaukinn fullbúinn. Hvolfið er 20 metra breitt og ver sjónaukann fyrir harðneskjulegu umhverfinu. Tvær rennihurðir opnast og mynda gatið sem sjónaukinn horfir út um en þar er einnig vindhlíf sem hægt er að setja upp til að loka gatinu að hluta ef þarf. Aukadyr í byggingunni verka eru opnaðar til að loftræsta á næturnar. Í byggingunni í forgrunni, gegnt hvolfinu, er viðhaldsbúnaður og húðunartæki sem notað er til að húða örþunnu silfurlagi á spegla sjónaukans svo þeir endurvarpi ljósinu sem best.

VISTA nemur nær-innrauðar bylgjulengdir með 67 megapixla myndavél sem vegur þrjú tonn. Safnspegill sjónaukans, vítt sjónsvið og mjög næmir innrauðir ljósnemar gera hann að öflugasta kortlagningarsjónauka heims.

Samstarfshópur 18 háskóla í Bretlandi, undir forystu Queen Mary, University of London, hafði umsjón með hönnun og þróun VISTA en sjónaukinn var framlag Bretlands til ESO þegar landið gekk til liðs við samtökin. Verkefnisstjórn var í höndum Science and Technology Facilities Council’s UK Astronomy Technology Center (STFC, UK ATC).

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum
• Meira um VISTA

IC 5148 er falleg hringþoka í um 3000 ljósára fjarlægð frá jörðinni í stjörnumerkinu Trönunni. Þokan er nokkur ljósár í þvermál og vex á um 50 kílómetra hraða á sekúndu — hraðast allra þekktra hringþoka. Hringþokur eru kallaðar plánetuþokur (planetary nebula) á ensku því þegar menn sáu þær fyrst, litu þær út eins og plánetur í gegnum sjónaukana. Hringþokur eiga samt ekkert skylt við reikistjörnur.

Þegar stjarna, álíka massamikil og sólin eða örlítið massameiri, nálgast ævilok sín, varpar hún frá sér ytri lögum sínum út í geiminn. Gasið þenst út og lýsist upp af heitum kjarna stjörnunnar í miðjunni og hringþoka verður til sem oft eru mjög fallegar.

Þessi tiltekna hringþoka sést sem daufur efnishringur í gegnum áhugamannasjónauka en stjarnan — sem kólnar og verður hvítur dvergur — skín í miðju gatsins. Útlitsins vegna nefndu stjörnufræðingar IC 5148 Varadekkjarþokuna.

ESO Faint Object Spectrograph and Camera (EFOSC2) á New Technology Telescope í La Silla stjörnustöðinni gefur nokkuð betri mynd af þessu fyrirbæri. Í stað þess að líkjast varadekki minnir þokan meira á blóm með hálfgegnsæjum krónublöðum.

Paranal stjörnustöð ESO í Atacamaeyðimörkinni í Chile er þekktust fyrir Very Large Telescope (VLT), flaggskip ESO. Á síðustu árum hefur staðurinn einnig orðið heimili tveggja kortlagningarsjónauka í hæsta gæðaflokki. Þessir nýju meðlimir í Paranal fjölskyldunni eru hannaðir til að taka ljósmyndir af stórum svæðum á himninum bæði hratt og djúpt.

Annar þeirra, 4,1 metra Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA), er staðsettur á næsta fjallstindi, ekki ýkja langt frá Paranaltindi. Hann sést á þessari fallegu mynd sem ljósmyndari ESO, Babak Tafreshi, tók frá Paranal. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki heims og hefur verið í notkun frá desember 2009.

Í neðra hægra horni myndarinnar sést byggingin yfir VISTA fyrir framan, að því er virðist, endalausan fjallgarð sem teygir sig út til sjóndeildarhringsins. Þegar sólsetrið nálgast varpa fjöllin lengri skuggum sem smám saman færast yfir brúnleita litatóna hins glæsilega eyðimerkurlandslags sem umlykur Paranal. Fljótlega hverfur sólin undir sjóndeildarhringinn og sjónaukarnir í Paranal taka að berja alheiminn augum.

VISTA er sjónauki með vítt sjónsvið, hannaður til að kortleggja suðurhimininn í innrauðu ljósi mjög nákvæmlega sem gerir stjörnufræðingum kleift að greina sérstaklega dauf fyrirbæri. Markmið verkefnanna er að útbúa stórar skrár yfir stjarnfræðileg fyrirbæri til tölfræðilegra rannsókna og til að finna ný viðfangsefni sem hægt er að rannsaka nánar með VLT.

Tenglar

• Meira um Visible and Infrared Survey Telescope for Astronomy (VISTA)
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari fallegu mynd sést Chajnantor hásléttan — heimili Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) — með hið tignarlega Licancabur eldfjallið í bakgrunni. Fremst sést skógur af ísstrýtum. Þessar strýtur eru áhugaverð náttúrufyrirbæri sem finnast aðallega á hálendum stöðum. Þær eru þunnar snjó- eða ísmyndanir með skarpar brúnir sem stefna í átt að sólinni og eru frá nokkrum sentímetrum upp í nokkra metra að stærð. Þú getur fræðst meira um ísstrýtur í eldri mynd vikunnar (potw1221).

Licancabur eldfjallið rís upp í 5.920 metra hæð og er helsta landslagseinkenni San Pedro de Atacama svæðisins í Chile. Keilulögunin gerir það auðþekkjanlegt, jafnvel úr mikilli fjarlægð. Fjallið er staðsett á syðsta hluta landamæra Chile og Bólivíu. Í toppgíg eldfjallsins er eitt hæsta stöðuvatn heims. Þetta vatn hefur fangað athygli líffræðinga sem rannsaka hvernig örverur geta þrifist í því þrátt fyrir mjög harðneskjulegt umhverfi, mikla útfjólubláa geislun og mikinn kulda. Það hvernig örverur í Licancabur vatninu lifa af gæti veitt okkur innsýn í möguleikann á lífi á Mars í fyrndinni.

Ljósmyndina tók Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, nálægt ALMA stjórnstöðinni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Sólsetur er venjulega merki um að enn öðrum vinnudegi sé lokið. Borgarljósin kvikna þegar fólk heldur til síns heima, áfram um að njóta kvöldsins og eiga góðan nætursvefn. Þetta á hins vegar ekki við um stjörnufræðinga sem starfa í stjörnustöð eins og Paranal stjörnustöð ESO í Chile. Athuganir hefjast um leið og sólin hefur gengið til viðar. Allt þarf að vera klárt þegar húmar að.

Þessi panoramamynd sýnir Very Large Telescope (VLT) ESO fyrir framan fallegt sólarlag á Cero Paranal. Byggingar VLT eru áberandi á myndinni en sjónaukarnir í þeim eru reiðubúnir að rannsaka alheiminn. VLT er öflugasti stjörnusjónauki heims sem samanstendur af fjórum sjónaukum með 8,2 metra safnspegla og fjórum 1,8 metra hjálparsjónaukum sem sjást vinstra megin á myndinni.

Sjónaukarnir geta unnið saman sem einn risasjónauki, ESO Very Large Telescope Interferometer (VLTI), sem gerir stjörnufræðingum kleift að greina fínustu smáatriði. Þessi skipan er aðeins notuð í takmarkaðan fjölda nátta á ári. Oftast eru 8,2 metra sjónaukarnir notaðir hver í sínu lagi.

Undanfarin 13 ár hefur VLT haft mikil áhrif á stjörnuathuganir. Tilkoma VLT var lyftistöng fyrir evrópsk stjarnvísindi en með honum hafa stjörnufræðingar meðal annars rakið ferla stjarna á braut um svartholið í miðju vetrarbrautarinnar og náð fyrstu myndinni af fjarreikistjörnu. Þessar uppgötvanir eru tvær af þremur efstu í topp 10 uppgötvunum ESO.

VLT sjónaukarnir fjórir eru nefndir eftir fyrirbærum á himninum á Mapuche, sem er gamalt tungumál innfæddra í Chile og Argentínu. Frá vinstri til hægri eru Antu (sólin), Kueyen (tunglið), Melipal (Suðurkrossinn) og Yepun (Venus).

Myndina tók Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO.

Það er einstaklega ánægjulegt að vera undir kristaltærum himni á næturnar. En ef þú ert staddur eða stödd á í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor sléttunni í Andesfjöllum Chile, einum besta stjörnuathugunarstað heims, getur það verið ógleymanlegt.

Hér sést víðmynd af nokkrum loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) fyrir framan glæsilegan, stjörnubjartan næturhiminn.

Í forgrunni sjáum við nokkur loftnet ALMA að störfum. Sléttan sýnist sveigð vegna bjögunar frá víðlinsunni sem notuð var. ALMA er öflugasti sjónauki heims til rannsókna á hálfsmillímetra- og millímetra-geislun úr geimnum. Smíði ALMA verður lokið árið 2013 þegar 66 loftnet verða starfandi á staðnum. Um þessar mundir standa yfir fyrstu athuganir sjónaukans (Early Science Observations). Þótt röðin sé ekki tilbúin er sjónaukinn þegar farinn að skila framúrskarandi niðurstöðum og er betri en allir aðrir hálfsmillímetra sjónaukar.

Á himninum fyrir ofan loftnetin glitra óteljandi stjörnur eins og fjarlægir gimsteinar. Tvö fyrirbæri eru mest áberandi. Fyrst er að nefna tunglið sem skín skært á himninum en á bak við það sést vetrarbrautin sem þokukennd slæða yfir himininn. Dökku svæðin í slæðunni eru staðir þar sem ljós frá stjörnum fyrir aftan berst ekki í gegnum þykk rykský.

Þessa mynd tók Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO og stofnandi The World at Night verkefnisins sem snýst um að skapa og sýna fallegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum, söguleikum stöðum víða um heim undir stjörnubjörtum himni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

• Meira um ALMA hjá ESO
• Joint ALMA Observatory
• Ljósmyndarar ESO

Á þessari nýju og litríku mynd sést stjörnumyndunarsvæðið LHA 120-N44 [1] í Stóra Magellansskýinu, lítilli fylgivetrarbraut okkar vetrarbrautar. Mynd frá 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile af sýnilegu ljósi hefur verið skeytt saman við myndir af innrauðu ljósi og röntgengeislun sem teknar voru með geimsjónaukum.

Svæðið inniheldur gas, ryk og ungar stjörnur en í miðju þess er stjörnuþyrpingin NGC 1929. Stærstu stjörnurnar í henni gefa frá sér sterka geislun og varpa frá sér efni með miklu offorsi á formi stjörnuvinda. Þær eiga skamma en kröftuga ævi fyrir höndum sem endar á því, að þær springa. Stjörnuvindarnir og höggbylgjur frá sprengistjörnum hafa skapað stórt holrúm, sem kallast risabóla, í umlykjandi gasi.

Mælingar Chandra röntgengeimsjónauka NASA (sýndar bláar) sýna heitustu svæðin sem vindarnir og höggbylgjurnar hafa myndað en innrauð gögn frá Spitzer geimsjónauka NASA (sýndar rauðar) marka þá staði þar sem ryk og kaldara gas er að finna. Mynd 2,2 metra MPG/ESO sjónaukans (gul) af sýnilegu ljósi setja svo punktinn yfir i-ið en hún sýnir heitu, ungu stjörnurnar sjálfar sem og glóandi gas- og rykskýin umhverfis þær.

Með því að skeyta saman þessum ólíku myndum af þessu dramatíska svæði, tókst stjörnufræðingum að leysa ráðgátu: Hvers vegna gefa N44 og samskonar risabólur frá sér svo mikla röntgengeislun? Svarið er að í skýinu eru tvær aðrar röntgenlindir: Höggbylgjur frá sprengistjörnum sem rekast á veggi í holrúminu og heitt efni sem gufar burt frá veggjum þess. Á myndinni sést þessi röntgengeislun frá jöðrum risabólunnar greinilega.

Tenglar

• Chandra röntgengeimsjónauki NASA 
• Spitzer geimsjónauki NASA

Skýringar

[1] Skráarheiti fyrirbærisins vísar til þess, að það er að finna í skrá yfir stjörnur og geimþokur í Magellansskýinu sem gefa frá sér vetnis-alfa geislun. Bandaríski stjörnufræðingurinn og geimfarinn Karl Henize (1926-1993) tók saman og gaf út skrána árið 1956. Bókstafurinn „N“ vísar til þess, að fyrirbærið sé geimþoka. Fyrirbærið er oft einfaldlega kallað N44.

Ímyndaðu þér að þú sért nýbúin(n) að horfa á fallegt sólsetur ofan af tindi Cerro Paranal. Þegar myrkrið hellist hægt og bítandi yfir Atacamaeyðimörkina, opna Very Large Telescope (VLT) sjónaukar ESO öflug augu sína og horfa út í alheiminn. Á þessari glæsilegu 360 gráðu víðmynd getur þú virt fyrir þér útsýnið, rétt eins og ef þú stæðir þarna við suðurjarðar VLT pallsins.

Fremst er verið að opna einn fjögurra hjálparsjónauka VLT. Vinstra megin við hann hefur sólin sest undir skýjabreiðuna yfir Kyrrahafinu sem liggur yfirleitt undir hæð Paranal. Á svæðinu sjást þrír aðrir hjálparsjónaukar fyrir framan stóru byggingarnar sem hýsa 8,2 metra sjónaukana fjóra. Við hægri enda myndarinnar glittir í Residencia og aðrar byggingar í grunnbúðunum, nokkuð í burtu.

Ímyndaðu þér að þú sért umvafin(n) djúpri kyrrð þegar nóttin skellur á. Ekkert truflar nema gnauðið í vindinum eða mjúk hreyfing risasjónaukanna. Þá er erfitt að gera sér í hugarlund þá miklu vinnu sem á sér stað í stjörnstöð VLT, sem staðsett er í hlíðum fjallsins rétt fyrir neðan pallinn í átt að sólsetrinu. Þar hefja stjörnufræðingar og stjórnendur sjónaukans fyrstu mælingar næturinnar.

Tenglar

• Hægt er að skoða þessa víðmynd og fleiri í glæsilegri sýndarferð um Paranal og Armazones, á: http://www.eso.org/public/outreach/products/virtualtours/armazones.html
• Hér má sjá fleiri sýndarferðir ESO: http://www.eso.org/public/outreach/products/virtualtours/

Öflugur leysigeisli frá Very Large Telescope (VLT) ESO skreytir næturhimininn yfir Atacamaeyðimörkinni í Chile á þessari fallegu mynd sem Julien Girard tók. Snúningur jarðar á þeim 30 mínútum sem myndin var lýst — og færsla leysigeislans þegar sjónaukinn vó á móti þessari hreyfingu — veldur því að geislinn virðist dreifa úr sér. Snúningur jarðar er einnig ástæða þess, að stjörnurnar birtast okkur sem rákir á myndinni en í þeim sést sá hárfíni litamunur sem er á mörgum þeirra.

Leysigeislinn er notaður til að útbúa ljóspunkt — gervistjörnu — með því að örva natríumatóm í 90 km hæð yfir jörðinni svo þau glóa. Mælingar á þessum leiðarstjörnum eru notaðar til að leiðrétta bjögunina sem lofthjúpur jarðar orsakar og kemur fram í mælingum. Þessi tækni kallast aðlögunarsjóntækni. Stundum eru bjartar náttúrulega stjörnur líka notaðar í aðlögunarsjóntækni en leysgeislanum má beina hvert sem er á himninum og nýta tæknina þar sem engar bjartar stjörnur eru í nágrenninu.

Stóru byggingarnar fjórar sem sjást á myndinni hýsa 8,2 metra VLT sjónaukana. Í forgrunni sést VLT Survey Telescope sem er öllu smærri. Ljósmyndarinn Julien er stjörnufræðingur hjá ESO í Chile sem starfar við VLT. Þá nótt sem hann tók þessa mynd, vann hann að mælingum með sjónaukanum lengst til hægri. Hann notaði tækifærið til að setja upp myndavélina sína á þrífót og smellti af áður en hann fór aftur inn í stjórnstöð sjónaukans.

Á meðan myndin var tekin snerust sjónaukarnir líka svo byggingarnar virðast móðukenndar. Á milli þeirra glittir í daufar ljósslóðir frá fólki sem gekk á milli sjónaukanna.

Julien sendi þessa mynd í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar. Árið 2012 höldum við upp á 50 ára afmæli ESO og óskum einnig eftir myndum sem tengjast sögu ESO.

Tenglar

• Þessi mynd, merkt, á Flickr myndastraumi Juliens Girard
• Flickr myndastraumur Juliens Girard
• Your ESO Pictures” Flickr hópurinn
• Tilkynningin um "Your ESO Pictures"

Veiðimaðurinn Óríon stendur vörð yfir loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) á næturhimninum yfir Chile. Merkið er auðþekkjanlegt með Fjósakonurnar þrjár í belti Óríons. Myndin var tekin frá suðurhveli jarðar og sýnir sverð Óríons fyrir ofan beltið. Í sverðinu er eitt glæsilegasta fyrirbæri næturhiminsins — Sverðþokan í Óríon — sem sést sem „stjarna“ í miðju sverðsins en með berum augum við góðar aðstæður má þar koma auga á móðublett.

ALMA loftnetin þrjú sem sjást á þessari mynd eru aðeins lítill hluti af gervallri ALMA röðinni sem telur í heild 66 loftnet. ALMA sameinar merki frá þessum loftnetum í einn risasjónauka, allt að 16 km breiðann, með tækni sem kallast víxlmælingar. Þótt smíði sjónaukans ljúki ekki fyrr en 2013 hófust fyrstu mælingar með hluta raðarinnar síðla árs 2011.

ALMA býr við framúrskarandi aðstæður til rannsókna á himingeimnum þar sem sjónaukinn situr á Chajnantor hásléttunni í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli í Andesfjöllunum í Chile. Nauðsynlegt er að koma ALMA upp í svona mikilli hæð því vatnsgufa og súrefni í lofthjúpi jarðar dregur í sig þá millímetra og hálfsmillímetra geislun sem ALMA er hönnuð til að kanna.

Á þessari mynd er verið að prófa loftnetin í þjónustumiðstöð ALMA sem er nokkru neðar eða í 2.900 metra hæð. Þegar loftnetin hafa verið prófuð og eru orðin starfhæf, eru þau flutt upp á Chajnantor sléttuna til að hefja störf.

Þessa mynd tók Adrian Russell sem sendi hana í Your ESO Pictures Flickr hópinn. Flickr hópurinn er skoðaður reglulega og bestu myndirnar valdar til fyrir mynd vikunnar eða í myndasafn okkar. Árið 2012 höldum við upp á 50 ára afmæli ESO og óskum einnig eftir myndum sem tengjast sögu ESO.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Flickr myndastraumur Adrian Russell
• Þessi mynd á Flickr
• Your ESO Pictures Flickr hópurinn
• Tilkynningin um Your ESO Pictures
• Meira um ALMA hjá ESO
• The Joint ALMA Observatory

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching bei München í Þýskalandi.

Á þessum myndum sést útsýnið frá innganginum að Paranal stjörnustöðinni í norðpur Chile. Horft er í átt að tindi Cerro Paranal eins og hann kom fyrir sjónir árið 1987 og eins og hann lítur út í dag.

Árið 1983 var Cerro Paranal svæðið fyrst kannað sem möguleg staðsetning Very Large Telescope (VLT) en í hópi þeirra sem rannsökuðu svæðið var þáverandi framkvæmdarstjóri ESO, Lodewijk Woitjer (sjá The Messenger nr. 64, bls. 5-8 fyrir frekari upplýsingar). Árið 1987 var malarvegur lagður upp á fjallið og varanleg athugunarstöð komið fyrir sem fylgdist með aðstæðum. Á gömlu myndinni sést hvernig svæðið leit út á þeim tíma.

Niðurstöður mælinganna voru mjög góðar — aðstæðurnar voru betri en á La Silla og öðrum stað sem einnig var til skoðunar. Niðurstöðurnar leiddu til þess að ESO ráðið ákvað í desember árið 1990 að byggja VLT sjónaukann á Paranal (sjá eso9015).

Á þeim 25 árum sem liðin eru frá því að gamla myndin var tekin hefur ótalmargt breyst á Paranal. Fjallstindurinn var jafnaður, malbikaður vegur lagður og að sjálfsögðu var sjónaukunum komið upp. Á nýju myndinni sést stjörnustöðin fullkláruð og starfandi. Á tindinum standa nú fjórir 8,2 metra sjónaukar VLT, auk fjögurra smærri 1,8 metra hjálparsjónauka sem notaðir eru í víxlmælingar og 2,6 metra VLT Survey Telescope. Við hliðið hafa margar byggingar risið í grunnbúðum stjörnustöðvarinnar. Eldri mynd vikunnar potw1230 gefur okkur annað sjónarhorn á þær.

Tenglar

• Gamla myndin
• Nýja myndin
• Hlið við hlið samanburður á gömlu og nýju myndunum

Á jörðinni tengjast hýði nýju lífi. Í geimnum eru líka „hýði“ en í stað þess að verja púpur þegar þær umbreytast í mölflugur, eru þær fæðingarstaðir nýrra stjarna.

Rauða skýið sem sést á þessari mynd sem tekin var með EFOSC2 tækinu á New Technology Telescope ESO, er gott dæmi um stjörnumyndunarsvæði af þessu tagi. Skýið nefnið RCW 88 og er í um tíu þúsund ljósára fjarlægð frá jörðinni og um níu ljósár í þvermál. Það er ekki úr silki eins og hýði mölflugu, heldur glóandi vetnisgasi sem umlykur nýmyndaðar stjörnur. Nýju stjörnurnar urðu til þegar vetnisgasskýin féllu saman undan eigin þyngdarkrafti. Nú þegar skína sumar þróaðari stjörnurnar skært og sjást jafnvel í gegnum skýið.

Þessar heitu, ungu stjörnur eru mjög orkuríkar og gefa frá sér mikið magn útfjólublárrar geislunar sem hrifsa rafeindir af vetnisatómum í skýinu og skilja eftir jákvætt hlaðna kjarna — róteindir. Þegar róteindirnar fanga rafeindirnar aftur geta þær gefið frá sér vetnis-alfa ljós sem hefur einkennandi rauðan bjarma.

Einfaldasta leiðin fyrir stjörnufræðinga að finna þessi stjörnumyndunarsvæði er að rannsaka himininn í gegnum vetnis-alfa síu. Vetnis-alfa sía var ein fjögurra sía sem notaðar voru til að útbúa þessa mynd.

Frá þessu sjónarhorni er horft yfir Very Large Telescope ESO á Cerro Paranal í Atacamaeyðimörkinni í Chile og grunnbúðir stjörnustöðvarinnar fyrir neðan. Nálægt miðju sést Paranal Residencia, griðarstaður þeirra sem starfa á fjallinu, með hvítu hvolfi á þaki sínu. Vinstra megin við Residencia, hinumegin vegarins, er íþróttahús staðarins en vinstra megin við það er viðhaldsbyggingin (Mirror Maintenance Building, MMB) þar sem risaspeglar VLT eru annað slagið hreinsaðir og endurhúðaðir. Á bak við þá byggingu er aflstöð stjörnustöðvarinnar og enn lengra til vinstri er tækjabyggingin. „Stjörnuslóðin“ vindur sig upp fjallshlíðina í forgrunni en það er gönguslóði frá Residencia upp á fjallstindinn.

Sólin settist um það bil kortéri áður en þessi mynd var tekin og baðaði grunnbúðirnar fallegu appelsínugulu ljósi. Í rökkrinu sjást fínir drættir landslagsins þar sem skuggarnir gefa hæðunum meiri dýpt. Slíkt sést aðeins á Paranal á „gullklukkutímanum“ fyrir sólarupprás eða eftir sólsetur, því sólskinið á daginn gefur ekki góð birtuskil.

Gerhard Hüdepohl, ljósmyndari ESO, tók þessa víðmynd.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Á þessari mynd sést eitt af evrópsku loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) þar sem verið er að flytja það í þjónustumiðstöð verkefnisins. Frá því að þessi mynd var tekin hafa fleiri loftnet bæst við og verið tekin í notkun á Chajnantor þar sem ALMA hefur þegar hafið rannsóknir þótt röðin sé aðeins tilbúin að hluta (sjá eso1137). Fimmtudaginn 12. júlí var svo lokað fyrir umsóknir fyrir næsta rannsóknarfasa ALMA. Meira en 1100 umsóknir bárust frá stjörnufræðingum um allan heim.

ALMA gerir mælingar í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli frá Chajnantor sléttunni. Þegar smíði sjónaukans lýkur verður ALMA röð 66 hárnákvæmra 12 og 7 metra loftneta sem dreifast um allt að 16 km breitt svæði en vinna sem einn sjónauki sem greinir 0,32 til 3,6 millímetra bylgjulengdir. Meira en helmingi loftnetanna 66 hefur þegar verið komið fyrir á Chajnantor (sjá ann12035). >ESO leggur tuttugu og fimm evrópsk loftnet til verkefnisins í gegnum samninga við evrópska AEM samstarfið. ALMA mun einnig hafa 25 loftnet frá Norður Ameríku og 16 frá austur Asíu.

Loftnetin vega hvert um sig næstum 100 tonn og eru sett saman og prófuð í þjónustumiðstöðinni, sem er í næstum 2.900 metra hæð yfir sjávarmáli í Atacamaeyðimörkinni í Chile. Þaðan eru þau síðan flutt upp á Chajnantor sléttuna sem er í 5.000 metra hæð yfir sjávarmáli með hjálp tveggja sérhannaðra flutningabíla — risatrukka sem aka um á 28 dekkjum, eru 10 metra breiðir, 20 metra langir og 6 metra háir; vega 130 tonn hvor og hafa jafnmikið afl og Formúlu 1 vélar. Annar flutningabílanna nefnist Ottó og er í notkun á þessari mynd sem tekin var þegar fyrsta evrópska loftnetið var afhent stjörnustöðinni í apríl 2011.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Kattarloppuþokan sést hér á mynd sem var sett saman úr ljósmyndum sem teknar voru með 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum og af stjörnuáhugamönnunum Robert Gendler og Ryan M. Hannahoe. Þokan dregur nafn sitt af löguninni sem er augljós í rauðglóandi gasskýjunum fyrir framan kolsvartan og stjörnum stráðann himingeiminn.

Myndin var búin til með því að skeyta saman athugunum sem gerðar voru með 2,2 metra MPG/ESO sjónaukanum í La Silla stjörnustöðinni í Chile (sjá eso1003) og ljósmynd sem Gendler og Hannahoe tóku með 0,4 metra sjónauka á 60 klukkustundum.

Upplausn athugana 2,2 metra MPG/ESO sjónaukans var blandað saman (með því að nota birtu þeirra) við litaupplýsingar úr myndum Gendlers og Hannahoes og útkoman er þessi fallega blanda úr gögnum atvinnu- og áhugamannasjónauka. Litaupplýsingarnar draga fram daufa, bláa þokumóðu í miðjunni sem sést ekki á upprunalegu mynd ESO en gögn ESO sýna þó fínni smáatriði. Heildarniðurstaðan er mynd sem er miklu betri en hlutar hennar.

Kattarloppuþokan (einnig þekkt sem NGC 6334) er í stjörnumerkinu Sporðdrekanum. Þótt hún virðist nálægt miðju vetrarbrautarinnar á himninum, er hún tiltölulega nálægt jörðinni, eða í 5.500 ljósára fjarlægð. Hún er um 50 ljósára í þvermál og eitt virkasta stjörnumyndunarsvæðið í vetrarbrautinni okkar. Í henni eru ungar, bjartar og massamiklar stjörnur sem hafa orðið til undanfarnar milljónir ára. Líklega geymir hún tug þúsundir stjarna, sumar sýnilegar en aðrar faldar á bak við gas- og rykský.

Tenglar

• Vefsíða Roberts Gendler

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching við München í Þýskalandi.

Frá því í febrúar 2002 (eso0205) hefur Paranal Residencia verið dvalarstaður fólks sem vinnur vaktavinnu við aðalstjörnustöð ESO, Paranal í Atacamaeyðimörkinni í Chile þar sem Very Large Telescope (VLT) ESO er að finna. Gerhard Hüdepohl, ljósmyndari ESO, tók Fyrr og ný ljósmyndir þessa mánaðar, sem veita okkur einstaka sýn á smíði þessara vinar í eyðimörkinni.

Gamla myndin sýnir Residencia í smíðum í lok ársins 2000. Bygging, sem er L-laga og byggð neðanjarðar, var hönnuð af þýsku arkitektastofunni Auer+Weber. Hún er í svipuðum lit og eyðimörkin og fellur því vel inn í umhverfið. Þetta hálfkláraða miðsvæði í Residencia minnir um margt á hringleikahús með sætaröðum úr steinum undir opnum, heiðskírum himni.

Í dag lítur Residencia öðruvísi út! Þótt byggingin sé staðsett neðanjarðar hefur með frumlegri hönnun tekist að skapa pláss þar sem maður fær það á tilfinninguna að maður sé staddur í opnu rými. Yfir miðsalnum er 35 metra breitt glerhvolf sem hleypir náttúrulegri birtu inn í bygginguna. Í stað hringleikahússins frá árinu 2000 er nú komin garður og sundlaug sem sjá um að halda tilteknu rakastigi innandyra og skapa þægilegra andrúmsloft fyrir fólkið sem vinnur á einum þurrasta stað veraldar.

Þökk sé einstakri hönnun Residencia hefur frægð byggingarinnar borist víða út fyrir stjarnvísindasamfélagið. Sem dæmi voru lykilsenur í James Bond kvikmyndinni Quantum of Solace teknar upp hér árið 2008, þar sem Residencia var í hlutverki „Perla de las Dunas“ hótelsins [1]. Árið 2009 valdi breska dagblaðið Guardian Residencia sem eina af „topp tíu byggingum áratugarins“ (sjá ann0940) og árið 2012 var Paranal stjörnustöðin og Residencia hluti af „Perfect Places“ auglýsingaherferð Land Rover (sjá ann12008).

Skýringar

[1] Frekari upplýsingar um James Bond á Cerro Paranal má nálgast hér eso0807, eso0838 og http://www.eso.org/public/outreach/bond/BondatParanal.html

Tenglar

• Sögulega myndin
• Nýja myndin
• Hlið við hlið samanburður á sögulegu og nýju myndinni
• Ljósmyndarar ESO

Á kaldri, dimmri nóttu á Mars, í miðri skraufþurri eyðimörk, lýsa manngerð ljós upp mjóan veg sem liggur upp að einmannalegri byggingu ofan á gömlu fjalli. Unnandi vísindaskáldsagna gæti að minnsta kosti lesið það út úr þessari næstum ójarðnesku mynd.

Myndin sýnir í raun Paranal stjörnustöð ESO, heimili Very Large Telescope (VLT). Engu að síður er auðvelt að ímynda sér þennan stað sem Mars í framtíðinni, hugsanlega í aldarlok. Einmitt þess vegna kallar ljósmyndarinn Julien Girard þessa mynd „Mars 2099“.

Paranal stjörnustöð ESO er í 2.600 metra hæð yfir sjávarmáli á einum þurrasta og afskekktasta stað jarðar, Atacamaeyðimörkinni í Chile. Landslagið minnir svo á Mars að Geimvísindastofnun Evrópu (ESA) og NASA prófuðu Marsjeppana sína á svæðinu. Til dæmis prófaði teymi frá ESA Seeker jeppan sjálfvirka á staðnum eins og lesa má um í ann12048.

Myndin var tekin skömmu eftir sólsetur. Horft er í suðvesturátt að VLT frá VISTA sjónaukanum sem er á gagnstæðum tindi. Vinstra megin er Kyrrahafið í aðeins 12 km fjarlægð frá Paranal. Upp frá tindi Paranal rís vetrarbrautarslæðan og óyggjandi merki um suðurhimininn — stjörnumerkið Suðurkrossinn.

Himininn yfir Paranal getur verið svo tær og dimmur á tunglskinslausri nóttu að ljósið frá vetrarbrautinni varpar skuggum. Einmitt þess vegna kaus ESO að byggja VLT á þessum stað en stjörnustöðin býr við einhverjar bestu aðstæður til stjörnuahugana sem til eru á jörðinni.

Julien Girard er stjörnufræðingur hjá ESO í Chile sem starfar við VLT. Hann sendi þessa mynd í Your ESO Pictures myndahópinn á Flickr. Farið er yfir þennan Flickr hóp reglulega og bestu myndirnar valdar fyrir mynd vikunnar eða fyrir myndasafnið okkar. Í tilefni af 50 ára afmæli ESO á árinu 2012, óskum við líka eftir sögulegum myndum sem tengjast ESO.

Tenglar

• Tilkynning ESO, Sjálfvirkur Marsjeppi prófaður í Paranal stjörnustöð ESO
• Fréttatilkynning STFC, Revolutionary navigation system for future Mars rovers
• Þessi ljósmynd, með merkingum, á Flickr myndasíðu Juliens Girards
• Myndir Julien Girards á Flickr
• Your ESO Pictures myndahópurinn á Flickr
• "Your ESO Pictures" tilkynningin

Lofthjúpur jarðar er einn versti óvinur stjörnufræðinga. Hann veldur því að fyrirbæri himins sýnast þokukennd í gegnum sjónauka á jörðu niðri. Til að vinna bug á þessu nta stjörnufræðingar aðlögunarsjóntæki sem leiðrétta bjögun lofthjúpsins í rauntíma með tölvustýrðum speglum. Speglarnir aflagast mörg hundruð sinnum á sekúndu og vega þannig upp á móti ókyrrðinni í lofthjúpnum.

Þessi fallega mynd sýnir Yepun [1], einn fjögurra 8,2 metra sjónauka Very Large Telescope (VLT) ESO, þar sem hann skýtur öflugum gulum leysigeisla hátt upp í himininn. Á hverri nóttu spillir þessi ljósgeisli frá VLT kristaltærum himninum yfir Paranal, en af góðri ástæðu.

Hlutverk leysigeislans er að útbúa gervistjörnu í um 90 km hæð yfir jörðinni. Þar rekst hann á natríumatóm sem taka að glóa svo úr verður gervistjarna. Þessi leysgeislastjarna (Laser Guide Star eða LGS) er hluti af aðlögunarsjóntækjum VLT. Ljósið sem gervistjarnan gefur frá sér er grannskoðað og notað til að vinna gegn bjagandi áhrifum lofthjúps jarðar. Þannig er hægt að taka hnífskarpar myndir, alveg eins og þær væru teknar í geimnum.

Á himninum vinstra og hægra megin við leysigeislan skína Magellansskýin tvö, Stóra og Litla, skært. Þessar nálægu, óreglulegu dvergvetrarbrautir eru áberandi á suðurhveli himins og sjást leikandi með berum augum. Þau eru á sveimi um vetrarbrautina okkar og telja stjörnufræðingar að bæði hafi aflagast mjög vegna þyngdartogs frá henni þegar þær gerast of nærgöngular.

Myndina tók Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO.

Skýringar

[1] Allir fjórir sjónaukar VLT eru nefndir eftir fyrirbærum himins í Mapuche sem er fornt tungumál innfæddra í Chile og Argentínu. Frá vinstri til hægri eru Antu (sólin), Kueyen (tunglið), Melipal (Suðurkrossinn) og Yepun (Venus).

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO

Margar stjörnuljósmyndir fanga glæsilegt útsýni okkar á himininn og er þessi sem hér sést ekki undanskilin. Myndin er þó nokkuð óvenjuleg. Bak við Very Large Telescope (VLT) ESO virðist sem vetrarbrautarslæðan fossi niður eða rísi til himins eins og reykstólpar. Ástæðan er sú að myndin nær yfir himinhvolfið allt, frá hvirfilpunkti út á sjóndeildarhringinn, 360 gráður. Fossarnir tveir eru í raun ein slæða: Flötur Vetrarbrautarinnar sem liggur í boga yfir himininn milli sjóndeildarhringa. Vegna vörpunar á flata, rétthyrnda mynd hefur myndin bjagast svo slæðan flest út yfir alla efstu brún myndarinnar.

Til að átta þig betur á myndinni skaltu ímynda þér að vinstri hliðin sé föst við þá hægri þannig að þær liggi í kringum þig og að efsti hlutinn sé dreginn saman í einn punkt beint fyrir ofan haustamótin. Þannig nær hún öllu himinhvolfinu yfr okkur.

Vinstra megin á myndinni sést skuggamynd af vindpoka stjörnustöðvarinnar, þar sem hann er fastur á stöng sem rís yfir bygginguna. Til vinstri við vindsokkinn sést Litla Magellansskýið, nágrannavetrarbraut okkar, sem bjartur þokublettur. Til hægri, í fleti vetrarbrautarinnar, má sjá rauðleitan bjarma Kjalarþokunnar. Fyrir ofan hana er dökka skýið Kolapokinn og næst honum stjörnumerkið Suðurkrossinn en örlítið hærra á lofti eru tvær bjartar stjörnur, Alfa og Beta Centauri. Fjóru stóru byggingarnar á myndinni hýsa 8,2 metra sjónauka VLT. Milli tveggja þeirra sér í smærri byggingu er geymir VLT Survey Telescope. Hægra megin skín svo Venus skært rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn.

Þessa víðmynd, sem sýnir ekki aðeins VLT á toppi Cerro Paranal heldur líka fegurð himinsins sem er viðfangsefni sjónaukann, tók Serge Brunier, ljósmyndari ESO. Alveg eins og þessir háþróuðustu sjónaukar heims bæta mynd okkar af alheiminum notaði Serge háþróuðustu ljósmyndatækni til að fanga himinhvolfið allt á einni mynd sem á sést miklu meira en augu okkar greina í einu.

Tenglar

• Ljósmyndarar ESO
• Sjáði fleiri glæsilegar víðmyndir í ESO's Virtual Tours

Á þessu ári fagnar ESO fimmtíu ára afmæli sínu. Til að fagna því sýnum við ykkur svipmyndir af sögu okkar. Einu sinni í mánuði árið 2012 verður mynd vikunnar tileinkuð sérstökum „þá og nú“ samanburði sem sýnir hvernig hlutirnir hafa breyst undanfarna áratugi í La Silla og Paranal stjörnustöðvunum, skrifstofum ESO í Santiago í Chile og höfuðstöðvunum í Garching við München í Þýskalandi.

Ljósmyndir þessa mánaðar sýna okkur hve miklar breytingar hafa orðið á tölvubúnaði ESO í gegnum tíðina. Á báðum myndum sést austurríski stjörnufræðingurinn Rudi Albrecht fyrir framan tölvukerfi ESO með nokkurra áratuga millibili.

Eldri myndin var tekin árið 1974 í skrifstofum ESO í Santiago í Chile en á henni sést Albrecht með blýant í hönd að skoða kóða fyrir framan fjarrita. Hann er þarna að vinna við hugbúnað fyrir Spectrum Scanner mælitækið á eins metra sjónauka ESO [1] í La Silla stjörnustöðinni. Í Santiago voru gögnin unnin með Hewlett Packard 2116 mínítölvu sem sjá má á bakvið prentarann. Í þessari stóru tölvu var einn örgjörvi og hvorki meira né minna en 16 kílóbæta segulkjarnaminni (!) og voru niðurstöðurnar geymdar á segulbandi sem stjörnufræðingarnir unnu svo frekar í tölvubúnaði sinna stofnana. Til að ráða við skrár sem voru stærri en minni tölvunnar þróaði Albrecht sýndarminniskerfi sem hann lagði til hugbúnaðarmiðstöðvar Hewlett Packard.

Á nýju myndinni sést Albrecht í gagnaverinu í höfuðstöðvum ESO í Garching við München í Þýskalandi sem hýsir og dreifir gögnum frá sjónaukum ESO. Albrecht er fyrir framan rekka sem inniheldur kerfi 40 kjarna, 138 terabæta hörðum diskum og 83 gígabæta RAM — meira en 5 milljón sinnum meira en tækið sem hann notaði árið 1974! Meira að segja spjaldtölvan sem hann heldur á er miklu öflugri en gamla tölvan og kemur í stað blýants og pappírs.

Tölvukerfi ESO hefur þróast í gegnum árin samhliða auknu magni vísindagagna frá sjónaukum stjörnustöðvanna. Framfarir í sjónaukatækni, nemum og tölvubúnaði hafa það í för með sér að stjörnustöðvarnar geta nú framleitt feikilegt magn mynda, litrófa og skráa. Sem dæmi framleiða VST og VISTA kortlagningarsjónaukarnir í Paranal samanlegt meira en 100 terabæt af gögnum á ári. Býsna langt frá dögum segulspóla og 16 kílóbæta minni!

Skýringar

[1] Eins metra sjónauki ESO var tekinn úr notkun árið 1994.

Babak Tafreshi, ljósmyndari ESO, tók þessa fallegu mynd af loftnetum Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) undir vetrarbrautarslæðunni. Himininn sem sést á myndinni er til marks um þær frábæru aðstæður til stjörnuathugana sem eru á hinni 5.000 metra háu Chajnantor sléttu í Atacamaeyðimörkinni í Chile.

Á myndinni sjást stjörnumerkin Kjölurinn og Seglið. Á miðri mynd, ofarlega til vinstri og niður til hægri, sjást dökk rykský í Vetrarbrautinni. Bjarta appelsínugula stjarnan uppi, vinstra megin er Suhail í Seglinu en hægra megin við hana, ofarlega á miðri mynd, er Avior í Kilinum, önnur álíka appelsínugul stjarna. Milli þeirra eru þrjár aðrar bjartar, bláar stjörnur sem mynda „L“. Þær tvær sem eru vinstra megin tilheyra Seglinu en sú til hægri Kilinum. Undir þessum stjörnum, á miðri mynd, sést bleikur bjarmi Kjalarþokunnar (eso1208).

ESO leggur til 25 af 66 loftnetum ALMA fyrir hönd Evrópu. Loftnetin tvö sem eru næst okkur á myndinni, sem sjá má með naumindum að eru merkt DA-43 og DA-41, eru dæmi um þessi evrópsku loftnet. Árið 2013 lýkur smíði ALMA sjónaukaraðarinnar en mælingar eru þegar hafnar þótt röðin sé hálfkláruð.

Babak Tafreshi er stofnandi The World at Night verkefnisins sem snýst um að skapa og sýna fallegar ljósmyndir og myndskeið af fallegum, söguleikum stöðum víða um heim undir stjörnubjörtum himni.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Babak Tafreshi, einn af ljósmyndurum ESO, tók þessa mynd af forvitnilegu fyrirbæri á Chajnantorsléttunni þar sem Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) er að finna.

Þessar sérkennilegu ísmyndanir kallast penitentes eftir spænska orðinu yfir strýtur. Þær lýsast upp í tunglskininu sem sést hægra megin á myndinni. Vinstra megin, hærra á lofti, glittir í Litla og Stóra Magellansskýin en rétt fyrir ofan sjóndeildarhringinn, lengst til vinstri, sést daufur rauðleitur bjarmi Kjalarþokunnar.

Ísstrýtur eru náttúrulegar ísmyndanir sem finnast aðallega á mjög hálendum svæðum eins og í Andesfjöllum Chile, venjulega í yfir 4.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Þær eru þunnir broddar eða blöð úr hörðnuðum snjó eða ís sem myndast gjarnan í þyrpingum og vísa blöðin í átt að sólinni. Þær eru oft fáeinir sentímetrar á hæð og minna þá á nýslegið gras upp í fimm metrar og líkjast þá ísskógi í miðri eyðimörkinni.

Ekki er vitað með vissu hvernig ísstrýturnar verða til. Í mörg ár töldu íbúar í Andesfjöllunum að myndun þeirra mætti rekja til sterkra vinda sem blása um fjöllin. Hins vegar hefur komið á daginn að sterkir vindar leika takmarkað hlutverk í mótun strýtanna. Í dag er talið að þær verði til fyrir tilverknað nokkurra þátta.

Ferlið hefst með sólarljósi sem lýsir upp snjóinn. Vegna þess hve þurrt er í þessari skraufþurru eyðimörk, þurrgufar ísinn í stað þess að bráðna — hann breytist með öðrum orðum úr klaka í gas án þess að bráðna í millitíðinni. Trog í snjónum eru sem gildrur fyrir sólarljósið sem leiðir til meiri þurrgufunar og dýpri troga. Í trogunum er hitinn örlítið hærri og rakinn meiri svo bráðnun getur átt sér stað. Þessi jákvæða svörun hraðar vexti strýtanna.

Ísstrýturnar eru nefndar eftir strýtuhöttum „Nazarenos“, nasaretanna, bræðralags sem tekur þáttí píslargöngum víða um heim um páska. Í eyðimörkinni er auðvelt að sjá fyrir sér hóp ísmunka sem hefur safnast saman í eyðimörkinni.

Myndin var tekin frá vegi sem liggur upp að ALMA. Fyrstu mælingar hófust ALMA þann 30. september 2011 en þegar yfir lýkur samanstendur hún af 66 loftnetum sem starfa saman sem ein heild.

ALMA er alþjóðleg stjörnustöð sem byggð er í samstarfi Evrópu, Norður Ameríku og Austur Asíu í samvinnu við Chile. ESO sér um smíði og rekstur ALMA fyrir hönd Evrópu en National Radio Astronomy Observatory (NRAO) fyrir hönd Norður Ameríku og National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) fyrir hönd austur Asíu. Samræmd stjórnun á smíði, prófun og rekstri ALMA er í umsjá Joint ALMA Observatory (JAO).

Tenglar

• Meira um ALMA
• Meira um ísstrýtur
• Ljósmyndarar ESO