1 00:00:02,520 --> 00:00:06,520 Alheimur í öðru ljósi 2 00:00:13,520 --> 00:00:14,820 Góð tónlist, ekki satt? 3 00:00:15,960 --> 00:00:18,320 En hugsaðu þér að þú værir heyrnarskert(ur). 4 00:00:18,320 --> 00:00:21,850 Hvað ef þú heyrðir ekki lágtíðnina? 5 00:00:23,180 --> 00:00:24,980 Eða hátíðnina? 6 00:00:26,780 --> 00:00:29,470 Stjörnufræðingar voru eitt sinn í svipuðum sporum. 7 00:00:30,170 --> 00:00:35,480 Mannsaugað greinir aðeins lítinn hluta af allri geislun í alheiminum. 8 00:00:35,480 --> 00:00:39,500 Við sjáum ekki ljós sem hefur styttri bylgjulengdir en fjólubláar bylgjur 9 00:00:39,500 --> 00:00:41,560 eða lengri en rauðar bylgjur. 10 00:00:42,290 --> 00:00:45,410 Við greinum einfaldlega ekki alla alheimssinfóníuna. 11 00:00:47,520 --> 00:00:53,020 Árið 1800 uppgötvaði William Herschel innrautt ljós eða varmageislun. 12 00:00:56,600 --> 00:00:59,650 Í dimmu herbergi sérðu mig ekki. 13 00:01:00,520 --> 00:01:05,100 En ef þú setur á þig innrauð gleraugu „sérðu“ líkamshita minn. 14 00:01:08,210 --> 00:01:14,310 Á sama hátt sjá innrauðir sjónaukar fyrirbæri í geimnum sem eru of köld til að gefa frá sér sýnilegt ljós, 15 00:01:14,310 --> 00:01:18,900 eins og dökk gas- og rykský þar sem stjörnur og reikistjörnur verða til. 16 00:01:28,020 --> 00:01:29,090 Í áratugi 17 00:01:29,090 --> 00:01:31,770 hafa stjörnufræðingar ESO viljað kanna alheiminn 18 00:01:31,770 --> 00:01:33,690 í innrauðum bylgjulengdum. 19 00:01:34,430 --> 00:01:37,370 Fyrstu nemarnir voru litlir og þar af leiðandi afkastalitlir. 20 00:01:38,010 --> 00:01:41,130 Þeir gáfu okkur þokukennda sýn á himininn í innrauðu ljósi. 21 00:01:43,410 --> 00:01:47,050 Innrauðar myndavélar nútímans eru stórar og öflugar. 22 00:01:47,050 --> 00:01:51,930 Þær eru kældar niður í mjög lágt hitastigi til að auka næmnina. 23 00:01:53,520 --> 00:01:58,340 Og Very Large Telescope ESO er hannaður til að nýta þær til fulls. 24 00:02:03,230 --> 00:02:10,100 Sumar tæknibrellur stjörnufræðinga, eins og víxlmælingar, virka aðeins í innrauðu ljósi. 25 00:02:12,470 --> 00:02:16,710 Við höfum víkkað sjóndeildarhring okkar og séð alheiminn í nýju ljósi. 26 00:02:20,380 --> 00:02:26,340 Þessi dökki hnoðri er ský úr geimryki sem hylur stjörnurnar í bakgrunni. 27 00:02:26,340 --> 00:02:31,050 En í innrauðu ljósi getum við horft í gegnum rykið. 28 00:02:33,080 --> 00:02:36,560 Hér sérðu Sverðþokuna í Óríon, stjörnuhreiður. 29 00:02:36,560 --> 00:02:40,990 Flest nýfæddu ungstirnin eru falin í rykskýjum. 30 00:02:40,990 --> 00:02:47,240 Aftur kemur innrautt ljós til hjálpar og sýnir stjörnur í mótun! 31 00:02:58,440 --> 00:03:02,250 Við ævilok blása stjörnurnar út gasblöðrum. 32 00:03:02,250 --> 00:03:05,970 Þær eru einstaklega fallegar í sýnilegu ljósi 33 00:03:05,970 --> 00:03:10,150 — en á innrauðu myndinni sjást miklu fleiri smáatriði. 34 00:03:12,500 --> 00:03:14,840 Gleymdu ekki stjörnunum og gasskýjunum 35 00:03:14,840 --> 00:03:19,830 sem risasvartholið í hjarta Vetrarbrautarinnar er að gleypa. 36 00:03:19,830 --> 00:03:23,510 Þetta sæjum við aldrei án innrauðra myndavéla. 37 00:03:25,690 --> 00:03:26,840 Í öðrum vetrarbrautum 38 00:03:26,840 --> 00:03:31,980 hafa rannsóknir á innrauðu ljósi sýnt dreifingu stjarna á borð við sólina okkar. 39 00:03:34,930 --> 00:03:38,609 Fjarlægustu vetrarbrautir alheims er aðeins hægt að rannsaka í innrauðu. 40 00:03:38,609 --> 00:03:41,520 Ljós þeirra hefur færst yfir á þessar löngu bylgjulengdir 41 00:03:41,789 --> 00:03:44,020 af völdum útþenslu alheimsins. 42 00:03:46,410 --> 00:03:50,750 Ofan á litlum fjallstindi skammt frá Paranal er einangruð bygging. 43 00:03:51,430 --> 00:03:55,020 Innan í henni er hinn 4,1 metra breiði VISTA sjónauki. 44 00:03:55,490 --> 00:03:59,040 Hann var smíðaður í Bretlandi, tíunda aðildarriki ESO. 45 00:04:06,620 --> 00:04:09,750 Nú um stundir sér VISTA aðeins innrautt ljós. 46 00:04:09,750 --> 00:04:14,510 Á sjónaukanum er risavaxin myndavél, álíka þung og pallbíll. 47 00:04:14,980 --> 00:04:21,060 Og já, VISTA gefur okkur einstakar myndir af alheiminum í innrauðu. 48 00:04:22,400 --> 00:04:26,220 Frá upphafi, fyrir 50 árum síðan, hefur ESO gert rannsóknir í sýnilegu ljósi. 49 00:04:29,360 --> 00:04:32,370 Og innrauðar rannsóknir í um þrjátíu ár. 50 00:04:37,720 --> 00:04:40,560 En það er ýmislegt fleira mælanlegt í alheimssinfóníunni. 51 00:04:42,520 --> 00:04:46,720 Í fimm þúsund metra hæð yfir sjávarmáli, hátt í Andesfjöllum Chile, 52 00:04:46,720 --> 00:04:48,920 er Chajnantor hásléttan. 53 00:04:50,440 --> 00:04:53,240 Þar rísa stjarnvísindin hæst. 54 00:04:56,540 --> 00:04:59,260 Chajnantor er heimili ALMA 55 00:05:00,550 --> 00:05:03,760 – Atacama Large Millimeter/submillimeter Array. 56 00:05:04,800 --> 00:05:06,680 ALMA er enn í smíðum 57 00:05:07,170 --> 00:05:10,540 á stað sem er svo fjandsamlegur að jafnvel erfitt er að draga andann! 58 00:05:13,730 --> 00:05:16,660 Þegar aðeins tíu af 66 loftnetum höfðu verið sett upp 59 00:05:16,660 --> 00:05:21,180 gerði ALMA sínar fyrstu mælingar haustið 2011. 60 00:05:25,600 --> 00:05:31,570 Millímetrabylgjur utan úr geimnum. Til að greina þær þarf að fara hátt yfir sjó á þurran stað. 61 00:05:31,570 --> 00:05:36,330 Chajnantor er einn besti staður heims fyrir slíkt. 62 00:05:41,100 --> 00:05:46,880 Köld gas- og rykský verða sýnileg þegar vetrarbrautir rekast saman. 63 00:05:47,390 --> 00:05:51,960 Þetta eru ekki staðir þar sem stjörnur fæðast, heldur þar sem þær eru getnar. 64 00:05:55,060 --> 00:05:58,690 Og þessar þyrilbylgjur í útstreymi deyjandi stjörnu 65 00:05:58,690 --> 00:06:01,730 — gætu þær verið vegna reikistjörnu? 66 00:06:06,270 --> 00:06:08,000 Með því að breyta því hvernig við sjáum alheiminn, 67 00:06:08,000 --> 00:06:12,230 færumst við nær uppruna reikistjarna, stjarna og vetrarbraut. 68 00:06:12,830 --> 00:06:16,020 Að alheimssinfóníunni í heild sinni.