1 00:00:02,000 --> 00:00:04,090 To jest ESOcast! 2 00:00:04,090 --> 00:00:07,760 Najnowsze badania naukowe oraz codzienna praca w ESO, 3 00:00:07,760 --> 00:00:10,270 Europejskim Obserwatorium Południowym. 4 00:00:10,270 --> 00:00:18,010 Eksplorowanie najdalszych granic z naszym gospodarzem Dr J a.k.a. dr Joe Liske. 5 00:00:20,270 --> 00:00:23,300 Cześć, witam w specjalnym odcinku ESOcast. 6 00:00:23,500 --> 00:00:27,950 Zapowiadając 50. rocznicę ESO w październiku 2012 r. 7 00:00:27,950 --> 00:00:30,600 pokażemy osiem specjalnych tematów 8 00:00:30,600 --> 00:00:35,580 portretujących pierwsze 50 lat eksplorowania nieba południowego przez ESO. 9 00:00:39,260 --> 00:00:44,850 Chwytanie światła 10 00:00:50,500 --> 00:00:52,330 Przez pół wieku 11 00:00:52,330 --> 00:00:57,480 Europejskie Obserwatorium Południowe prezentuje wspaniałości Wszechświata. 12 00:01:04,230 --> 00:01:06,320 Gwiezdne światło opada na Ziemię niczym deszcz. 13 00:01:08,370 --> 00:01:11,050 Ogromne teleskopy łapią te kosmiczne fotony, 14 00:01:11,050 --> 00:01:14,920 i karmią nimi najnowocześniejsze kamery i spektrografy. 15 00:01:18,070 --> 00:01:22,790 Dzisiejsze obrazy astronomiczne bardzo się różnią od tych otrzymywanych w latach 60. 16 00:01:24,000 --> 00:01:27,110 Kiedy w roku 1962 powstawało ESO, 17 00:01:27,110 --> 00:01:31,090 astronomowie stosowali duże, szklane płyty fotograficzne. 18 00:01:32,530 --> 00:01:36,710 Były one niezbyt czułe, nieprecyzyjne i trudne w obsłudze. 19 00:01:41,550 --> 00:01:45,200 Jaką odmianę spowodowały dzisiejsze elektroniczne detektory ! 20 00:01:46,000 --> 00:01:48,480 Potrafią wychwycić prawie każdy foton. 21 00:01:49,000 --> 00:01:51,980 Obrazy są dostępne prawie natychmiastowo. 22 00:01:51,980 --> 00:01:53,920 A co najważniejsze, 23 00:01:53,920 --> 00:01:57,900 mogą być one przetwarzane i analizowane za pomocą programów komputerowych. 24 00:01:59,000 --> 00:02:02,670 Astronomia stałą się prawdziwie nauką cyfrową. 25 00:02:09,530 --> 00:02:11,770 Teleskopy ESO wyposażone są w największe 26 00:02:11,770 --> 00:02:14,440 i najbardziej czułe detektory na świecie. 27 00:02:14,440 --> 00:02:21,440 Kamera VISTA posiada ich przynajmniej 16, składających się w sumie na 67 milionów pikseli. 28 00:02:24,020 --> 00:02:28,790 Ten ogromny instrument łapie promieniowanie podczerwone od obłoków pyłu kosmicznego, 29 00:02:28,790 --> 00:02:30,120 rodzących się gwiazd 30 00:02:30,120 --> 00:02:33,190 i odległych galaktyk. 31 00:02:40,510 --> 00:02:46,180 Ciekły hel utrzymuje detektory w temperaturze minus 269 stopni. 32 00:02:46,180 --> 00:02:49,930 VISTA dokonuje inwentaryzacji południowego nieba, 33 00:02:49,930 --> 00:02:53,650 niczym badacz wymierzający nieznany kontynent. 34 00:02:56,460 --> 00:02:59,890 VLT Survey Telescope to inna maszyna odkryć, 35 00:02:59,890 --> 00:03:02,630 ale działająca w zakresie widzialnym. 36 00:03:09,000 --> 00:03:12,650 Jej kamera o nazwie OmegaCAM jest nawet jeszcze większa. 37 00:03:12,650 --> 00:03:18,220 Zestaw 32 matryc CCD wytwarza spektakularne obrazy 38 00:03:18,220 --> 00:03:23,080 składające się z niemieszczącej się w głowie liczby 268 milionów pikseli. 39 00:03:25,850 --> 00:03:28,910 Pole widzenia wynosi jeden stopień kwadratowy. 40 00:03:28,910 --> 00:03:31,960 - to czterokrotnie więcej niż Księżyc w pełni. 41 00:03:34,650 --> 00:03:39,200 Każdej nocy OmegaCAM wytwarza 50 gigabajtów danych. 42 00:03:40,000 --> 00:03:43,510 I są to wspaniałe gigabajty. 43 00:03:46,660 --> 00:03:49,790 Przeglądy teleskopów VISTA i VST 44 00:03:49,790 --> 00:03:53,880 również przekopują niebo w poszukiwaniu interesujących obiektów. 45 00:03:54,480 --> 00:03:57,830 Następnie astronomowie korzystają z niezwykłej mocy VLT 46 00:03:57,830 --> 00:04:01,470 aby szczegółowo badać takie obiekty. 47 00:04:04,270 --> 00:04:06,360 Każdy z czterech teleskopów VLT 48 00:04:06,360 --> 00:04:08,780 posiada własny zestaw unikalnych instrumentów, 49 00:04:08,780 --> 00:04:11,780 z których każdy ma wyjątkowe możliwości. 50 00:04:12,980 --> 00:04:20,290 Bez tych instrumentów, gigantyczne, skierowane na niebo oko ESO, byłoby po prostu ślepe. 51 00:04:21,329 --> 00:04:27,910 Noszą one dziwaczne nazwy jak: ISAAC, FLAMES, HAWK-I i SINFONI. 52 00:04:28,860 --> 00:04:33,330 Ogromne, zaawansowane technicznie maszyny, każda o rozmiarach małego samochodu. 53 00:04:35,000 --> 00:04:36,500 Ich cel to: 54 00:04:36,500 --> 00:04:41,850 rejestrowanie kosmicznych fotonów i odzyskanie każdego z możliwych bitów informacji. 55 00:04:44,000 --> 00:04:48,610 Wszystkie te instrumenty są unikalne, lecz niektóre z nich są bardziej wyjątkowe niż inne. 56 00:04:48,610 --> 00:04:55,350 Na przykład: NACO i SINFONI korzystają z systemu optyki adaptatywnej VLT. 57 00:04:58,500 --> 00:05:01,430 Lasery wytwarzają sztuczne gwiazdy, 58 00:05:01,430 --> 00:05:05,200 które pomagają astronomom skorygować rozmywanie obrazu przez atmosferę. 59 00:05:11,830 --> 00:05:16,230 Obrazy otrzymywane przez NACO są tak ostre, jak gdyby zostały uzyskane spoza atmosfery. 60 00:05:19,000 --> 00:05:24,700 A wreszcie są tu także MIDI i AMBER. Dwa instrumenty interferometryczne. 61 00:05:25,500 --> 00:05:30,310 Tutaj fale świetlne z dwu lub więcej teleskopów zbierane są razem, 62 00:05:30,310 --> 00:05:33,860 to tak jak gdyby zostały schwytane przez jedno ogromne zwierciadło. 63 00:05:36,500 --> 00:05:37,500 Wynik: 64 00:05:38,260 --> 00:05:40,390 najbardziej ostry obraz jaki można sobie wyobrazić. 65 00:05:44,500 --> 00:05:47,370 Lecz astronomia to nie tylko produkcja obrazów. 66 00:05:47,370 --> 00:05:49,060 Jeśli trzeba dokładniejszych badań, 67 00:05:49,060 --> 00:05:53,270 światło gwiazd należy rozłożyć na składowe. 68 00:05:56,320 --> 00:06:00,030 Jednym z najpotężniejszych narzędzi astronomii jest spektroskopia. 69 00:06:05,820 --> 00:06:09,760 Nic więc dziwnego, że ESO szczyci się najbardziej zaawansowanymi spektrografami na świecie, 70 00:06:09,760 --> 00:06:12,220 jak na przykład potężny X-Shooter. 71 00:06:13,400 --> 00:06:18,410 Obrazy zawierają więcej piękna, ale widma ujawniają więcej informacji. 72 00:06:22,250 --> 00:06:23,500 O składzie chemicznym. 73 00:06:24,500 --> 00:06:25,760 O ruchu. 74 00:06:26,750 --> 00:06:28,040 O wieku. 75 00:06:34,250 --> 00:06:38,990 O atmosferach obcych planet, krążących wokół dalekich gwiazd. 76 00:06:42,530 --> 00:06:46,870 Albo o nowo narodzonych galaktykach na krańcach obserwowalnego Wszechświata. 77 00:06:50,330 --> 00:06:55,510 Bez pomocy spektroskopii, bylibyśmy jedynie badaczami gapiącymi się na piękne krajobrazy. 78 00:06:55,510 --> 00:06:56,960 Posługując się spektroskopią, 79 00:06:56,960 --> 00:07:02,550 dowiadujemy się o topografii, geologii, ewolucji i składzie tych krajobrazów. 80 00:07:12,240 --> 00:07:14,060 Jest jeszcze jedna rzecz. 81 00:07:18,040 --> 00:07:22,910 Pomimo swego spokojnego piękna, Wszechświat jest burzliwym miejscem. 82 00:07:24,990 --> 00:07:26,680 Nocą mogą mieć miejsce gwałtowne zdarzenia, 83 00:07:26,680 --> 00:07:30,660 a astronomowie chcą zauważyć każde z nich. 84 00:07:34,000 --> 00:07:39,280 Masywne gwiazdy kończą swoje życie w gigantycznych wybuchach supernowych. 85 00:07:45,560 --> 00:07:48,450 Niektóre z kosmicznych detonacji są tak silne, 86 00:07:48,450 --> 00:07:51,620 że na krótko przyćmiewają swą macierzysta galaktykę, 87 00:07:51,620 --> 00:07:57,300 zalewając przestrzeń międzygalaktyczną niewidzialnymi, wysokoenergetycznymi promieniami gamma. 88 00:07:59,300 --> 00:08:04,960 Małe automatyczne teleskopy reagują natychmiast na sygnały z satelitów. 89 00:08:04,960 --> 00:08:11,990 W ciągu sekund kierują się w odpowiedni punkt, aby badać następstwa tych eksplozji. 90 00:08:13,160 --> 00:08:16,660 Inne teleskopy roboty skupiają się na mniej dramatycznych zdarzeniach, 91 00:08:16,660 --> 00:08:21,490 takich jak odległe planety, które przechodzą przed tarczą swej macierzystej gwiazdy. 92 00:08:24,240 --> 00:08:27,150 Kosmos nieustannie się zmienia. 93 00:08:27,150 --> 00:08:30,670 ESO stara się nie przegapić ani jednego zdarzenia. 94 00:08:33,000 --> 00:08:36,880 Kosmologia zajmuje się badaniem Wszechświata jako całości. 95 00:08:36,880 --> 00:08:41,090 Jego struktury, ewolucji i pochodzenia. 96 00:08:45,000 --> 00:08:49,800 Sprawą zasadniczą jest tu pochwycenie ile się tylko da światła. 97 00:08:49,800 --> 00:08:55,860 Te galaktyki są tak odległe, że do Ziemi dociera od nich jedynie garść fotonów. 98 00:08:58,000 --> 00:09:01,490 Te właśnie fotony zawierają klucz do kosmicznej przeszłości. 99 00:09:03,300 --> 00:09:05,750 Podróżowały przez miliardy lat. 100 00:09:05,750 --> 00:09:09,450 Malują obraz pierwszych chwil Wszechświata. 101 00:09:10,000 --> 00:09:15,130 Oto dlaczego tak istotne są wielkie teleskopy i czułe detektory. 102 00:09:15,930 --> 00:09:18,050 W ciągu minionych 50 lat 103 00:09:18,050 --> 00:09:22,500 teleskopy ESO znalazły wiele spośród kiedykolwiek obserwowanych 104 00:09:22,500 --> 00:09:24,560 najbardziej odległych galaktyk i kwazarów. 105 00:09:28,000 --> 00:09:31,960 Pomogły nawet w odkryciu rozkładu ciemnej materii, 106 00:09:31,960 --> 00:09:34,950 której natura nadal pozostaje tajemnicą. 107 00:09:41,560 --> 00:09:47,770 Kto wie co przyniesie kolejne pięćdziesiąt lat? 108 00:09:50,250 --> 00:09:54,550 Tutaj Dr J. Kończę specjalny odcinek ESOcast. 109 00:09:54,550 --> 00:09:57,740 Zapraszam ponownie na kolejną kosmiczną przygodę. 110 00:10:00,320 --> 00:10:01,820 ESOcast został wyprodukowany przez ESO, 111 00:10:01,820 --> 00:10:03,190 Europejskie Obserwatorium Południowe. 112 00:10:04,000 --> 00:10:05,540 ESO, Europejskie Obserwatorium Południowe, 113 00:10:05,540 --> 00:10:07,020 jest wiodącą naukową i technologiczną organizacją międzyrządową do badań astronomicznych, 114 00:10:07,020 --> 00:10:09,000 ESO jest najbardziej produktywnym spośród naziemnych i kosmicznych obserwatoriów na świecie. 115 00:10:12,890 --> 00:10:17,680 Tłumaczenie: Jacek Szubiakowski, Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Korekta: Krzysztof Czart, Centrum Astronomii UMK.