1
00:00:02,000 --> 00:00:04,090
Dit is de ESOcast!

2
00:00:04,090 --> 00:00:07,760
Geavanceerde wetenschap en een kijkje achter de schermen bij ESO,

3
00:00:07,760 --> 00:00:10,270
de Europese Zuidelijke Sterrenwacht,

4
00:00:10,270 --> 00:00:18,010
op zoek naar de uiterste grenzen met Dr Joe Liske, alias Dr J.

5
00:00:20,270 --> 00:00:23,300
Hallo en welkom bij deze speciale aflevering van ESOcast.

6
00:00:23,500 --> 00:00:27,950
In de aanloop naar ESO's 50ste verjaardag in oktober 2012

7
00:00:27,950 --> 00:00:30,600
laten we acht bijzondere hoogtepunten zien.

8
00:00:30,600 --> 00:00:35,580
Een overzicht van 50 jaar onderzoek van de zuidelijke sterrenhemel.

9
00:00:39,260 --> 00:00:44,850
Sterlicht op de korrel

10
00:00:50,500 --> 00:00:52,330
Al een halve eeuw

11
00:00:52,330 --> 00:00:57,480
presenteert de Europese Zuidelijke Sterrenwacht de pracht van het universum.

12
00:01:04,230 --> 00:01:06,320
Sterlicht regent op de aarde.

13
00:01:08,370 --> 00:01:11,050
Gigantische telescopen vangen de kosmische lichtdeeltjes,

14
00:01:11,050 --> 00:01:14,920
en voeden daarmee de state-of-the-art camera's en spectrografen.

15
00:01:18,070 --> 00:01:22,790
De tegenwoordige astronomische afbeeldingen zijn heel anders dan die uit de jaren '60.

16
00:01:24,000 --> 00:01:27,110
Toen ESO begon, in 1962,

17
00:01:27,110 --> 00:01:31,090
gebruikten astronomen grote fotografische platen.

18
00:01:32,530 --> 00:01:36,710
Niet erg gevoelig, niet precies en moeilijk te hanteren.

19
00:01:41,550 --> 00:01:45,200
Wat een verschil maken de huidige elektronische detectoren!

20
00:01:46,000 --> 00:01:48,480
Ze vangen vrijwel elk foton op.

21
00:01:49,000 --> 00:01:51,980
De afbeeldingen zijn direct beschikbaar.

22
00:01:51,980 --> 00:01:53,920
En, het allerbelangrijkste,

23
00:01:53,920 --> 00:01:57,900
ze kunnen worden verwerkt en geanalyseerd door computer-software.

24
00:01:59,000 --> 00:02:02,670
Astronomie is een digitale wetenschap geworden.

25
00:02:09,530 --> 00:02:11,770
ESO-telescopen gebruiken enkele van de grootste

26
00:02:11,770 --> 00:02:14,440
en meest gevoelige detectoren ter wereld.

27
00:02:14,440 --> 00:02:21,440
De VISTA-camera heeft er 16, met in totaal 67 miljoen pixels.

28
00:02:24,020 --> 00:02:28,790
Dit enorme instrument vangt infrarood licht van kosmische stofwolken,

29
00:02:28,790 --> 00:02:30,120
pasgeboren sterren

30
00:02:30,120 --> 00:02:33,190
en verre melkwegstelsels.

31
00:02:40,510 --> 00:02:46,180
Vloeibaar helium houdt de detectoren gekoeld op -269 graden.

32
00:02:46,180 --> 00:02:49,930
VISTA inventariseert de zuidelijke sterrenhemel,

33
00:02:49,930 --> 00:02:53,650
zoals een ontdekkingsreiziger een onbekend continent in kaart brengt.

34
00:02:56,460 --> 00:02:59,890
De VLT Survey Telescope is een andere ontdekkingsmachine,

35
00:02:59,890 --> 00:03:02,630
maar deze werkt op zichtbare golflengten.

36
00:03:09,000 --> 00:03:12,650
Zijn camera, OmegaCAM, is nog groter.

37
00:03:12,650 --> 00:03:18,220
32 CCD's werken samen om spectaculaire afbeeldingen te produceren

38
00:03:18,220 --> 00:03:23,080
met een duizelingwekkend aantal van 268 miljoen pixels.

39
00:03:25,850 --> 00:03:28,910
Het blikveld is een vierkante graad

40
00:03:28,910 --> 00:03:31,960
--- vier keer zo groot als de volle maan.

41
00:03:34,650 --> 00:03:39,200
OmegaCAM genereert iedere nacht 50 Gigabytes aan data.

42
00:03:40,000 --> 00:03:43,510
Het zijn wel beeldschone Gigabytes.

43
00:03:46,660 --> 00:03:49,790
Survey-telescopen als VISTA en VST

44
00:03:49,790 --> 00:03:53,880
struinen de hemel ook af op zoek naar zeldzame en interessante objecten.

45
00:03:54,480 --> 00:03:57,830
Astronomen gebruiken vervolgens de pure kracht van de VLT

46
00:03:57,830 --> 00:04:01,470
om deze objecten in verfijnd detail te bestuderen.

47
00:04:04,270 --> 00:04:06,360
Elke van de vier telescopen van de VLT

48
00:04:06,360 --> 00:04:08,780
heeft zijn eigen unieke verzameling instrumenten,

49
00:04:08,780 --> 00:04:11,780
elke met zijn eigen speciale kracht.

50
00:04:12,980 --> 00:04:20,290
Zonder deze instrumenten, zou ESO's grote oog op de hemel feitelijk blind zijn.

51
00:04:21,329 --> 00:04:27,910
Ze hebben fantasierijke namen als ISAAC, FLAMES, HAWK-I en SINFONI.

52
00:04:28,860 --> 00:04:33,330
Reusachtige high-tech-machines, elk ter grootte van een kleine auto.

53
00:04:35,000 --> 00:04:36,500
Hun doel:

54
00:04:36,500 --> 00:04:41,850
kosmische fotonen registreren en er zo veel mogelijk informatie uit halen.

55
00:04:44,000 --> 00:04:48,610
Al deze instrumenten zijn uniek, maar sommige zijn iets specialer dan andere.

56
00:04:48,610 --> 00:04:55,350
NACO bijvoorbeeld, en SINFONI, maken gebruik van de adaptieve optiek van de VLT.

57
00:04:58,500 --> 00:05:01,430
Lasers produceren nep-sterren

58
00:05:01,430 --> 00:05:05,200
die astronomen helpen te corrigeren voor atmosferische verstoringen.

59
00:05:11,830 --> 00:05:16,230
NACO's afbeeldingen zijn even scherp als opnames van buiten de atmosfeer.

60
00:05:19,000 --> 00:05:24,700
En dan zijn er ook nog MIDI en AMBER. Twee interferometrie-instrumenten.

61
00:05:25,500 --> 00:05:30,310
Hier worden lichtgolven van twee of meer telescopen samengebracht,

62
00:05:30,310 --> 00:05:33,860
alsof ze opgevangen zijn door een enkele, gigantische spiegel.

63
00:05:36,500 --> 00:05:37,500
Het resultaat:

64
00:05:38,260 --> 00:05:40,390
de scherpste blik die je je kunt voorstellen.

65
00:05:44,500 --> 00:05:47,370
Maar sterrenkunde draait niet alleen om foto's maken.

66
00:05:47,370 --> 00:05:49,060
Als je de details wilt ontdekken,

67
00:05:49,060 --> 00:05:53,270
moet je het sterlicht uiteenrafelen en de samenstelling ervan bestuderen.

68
00:05:56,320 --> 00:06:00,030
Spectroscopie is een van de krachtigste gereedschappen van de sterrenkunde.

69
00:06:05,820 --> 00:06:09,760
Geen wonder dat ESO prat gaat op enkele van 's werelds meest geavanceerde spectrografen,

70
00:06:09,760 --> 00:06:12,220
zoals de krachtige X-shooter.

71
00:06:13,400 --> 00:06:18,410
Afbeeldingen dragen meer schoonheid, maar spectra onthullen meer informatie.

72
00:06:22,250 --> 00:06:23,500
Compositie.

73
00:06:24,500 --> 00:06:25,760
Bewegingen.

74
00:06:26,750 --> 00:06:28,040
Leeftijden.

75
00:06:34,250 --> 00:06:38,990
De atmosferen van exoplaneten, die rond verre sterren draaien.

76
00:06:42,530 --> 00:06:46,870
Of pasgeboren sterrenstelsels aan de 'rand' van het zichtbare heelal.

77
00:06:50,330 --> 00:06:55,510
Zonder spectroscopie zouden we slechts onderzoekers zijn die naar een prachtig landschap staren.

78
00:06:55,510 --> 00:06:56,960
Met spectroscopie,

79
00:06:56,960 --> 00:07:02,550
leren we over de topgrafie, de geologie, de evolutie en de samenstelling.

80
00:07:12,240 --> 00:07:14,060
En er is nog iets.

81
00:07:18,040 --> 00:07:22,910
Ondanks zijn serene schoonheid is het heelal een gewelddadige plek.

82
00:07:24,990 --> 00:07:26,680
's Nachts knalt en ontploft er van alles,

83
00:07:26,680 --> 00:07:30,660
en astronomen willen alles registreren.

84
00:07:34,000 --> 00:07:39,280
Zware sterren eindigen hun leven in titanische supernova-explosies.

85
00:07:45,560 --> 00:07:48,450
Sommige kosmische ontploffingen zijn zo zwaar

86
00:07:48,450 --> 00:07:51,620
dat ze soms korte tijd hun sterrenstelsel overstralen,

87
00:07:51,620 --> 00:07:57,300
en de intergalactische ruimte vullen met onzichtbare gammastralen.

88
00:07:59,300 --> 00:08:04,960
Kleine robotische telescopen reageren automatisch op waarschuwingen van satellieten.

89
00:08:04,960 --> 00:08:11,990
Binnen luttele seconden draaien ze in de juiste richting om de nagloeiers van deze explosies te bestuderen.

90
00:08:13,160 --> 00:08:16,660
Andere robotische telescopen concentreren zich op minder dramatische gebeurtenissen,

91
00:08:16,660 --> 00:08:21,490
zoals verre planeten, die voor hun moederster langs bewegen.

92
00:08:24,240 --> 00:08:27,150
De komsos is constant in beweging.

93
00:08:27,150 --> 00:08:30,670
ESO probeert geen enkele hartslag te missen.

94
00:08:33,000 --> 00:08:36,880
Kosmologie is de wetenschap van het universum als geheel.

95
00:08:36,880 --> 00:08:41,090
Zijn structuur, evolutie en oorsprong.

96
00:08:45,000 --> 00:08:49,800
Hier is het opvangen van zo veel mogelijk licht essentieel.

97
00:08:49,800 --> 00:08:55,860
Deze sterrenstelsels staan zo ver weg, dat slechts een handvol fotonen de aarde bereiken.

98
00:08:58,000 --> 00:09:01,490
Maar deze fotonen bevatten boodschappen over ons kosmische verleden.

99
00:09:03,300 --> 00:09:05,750
Ze hebben miljarden jaren gereisd.

100
00:09:05,750 --> 00:09:09,450
Ze schilderen een beeld van de eerste dagen van ons heelal.

101
00:09:10,000 --> 00:09:15,130
Daarom zijn grote telescopen en gevoelige ontvangers zo belangrijk.

102
00:09:15,930 --> 00:09:18,050
In de afgelopen 50 jaar,

103
00:09:18,050 --> 00:09:22,500
hebben ESO-telescopen enkele van de verste sterrenstelsels en quasars ontdekt

104
00:09:22,500 --> 00:09:24,560
en waargenomen.

105
00:09:28,000 --> 00:09:31,960
Ze hebben zelfs bijgedragen aan het onthullen van de verdeling van donkere materie,

106
00:09:31,960 --> 00:09:34,950
die nog steeds een raadsel is.

107
00:09:41,560 --> 00:09:47,770
Wie weet wat de volgende 50 jaar zal brengen?

108
00:09:50,250 --> 00:09:54,550
Dit was Dr J, met een speciale aflevering van de ESOcast! 

109
00:09:54,550 --> 00:09:57,740
Graag tot de volgende keer, voor een nieuw kosmisch avontuur.

110
00:10:00,320 --> 00:10:01,820
ESOcast wordt geproduceerd door ESO,

111
00:10:01,820 --> 00:10:03,190
de Europese Zuidelijke Sterrenwacht.

112
00:10:04,000 --> 00:10:05,540
ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht,

113
00:10:05,540 --> 00:10:07,020
s de vooraanstaande intergouvernementele organisatie voor wetenschap en technologie binnen de sterrenkunde.

114
00:10:07,020 --> 00:10:09,000
Van zowel aardse als ruimte-observatoria, is ESO het meest productieve observatorium ter wereld.

115
00:10:12,890 --> 00:10:17,680
Transcriptie door ESO; vertaling door Marieke Baan