Kids

eso1137pl — Komunikat organizacji

ALMA otwiera oczy

Najsilniejszy na świecie teleskop milimetrowo/submilimetrowy gotowy do pracy. Pierwsze zdjęcie kosmosu za pomocą ALMA.

3 października 2011

Najbardziej skomplikowane obserwatorium naziemne ludzkości, ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array), zostało oficjalnie otwarte dla astronomów. Pierwszy opublikowany obraz, z teleskopu ciągle znajdującego się w trakcie konstrukcji, ukazuje widok Wszechświata niedostępny dla teleskopów optycznych i podczerwonych. Tysiące naukowców z całego świata konkurowało, aby znaleźć się wśród pierwszych badających jedne z najciemniejszych, najchłodniejszych, najdalszych i najbardziej ukrytych sekretów kosmosu za pomocą tego nowego narzędzia astronomicznego.

Aktualnie około jedna trzecia z przyszłych 66 anten ALMA tworzy sieć na płaskowyżu Chajnantor w północnym Chile, na wysokości 5000 m n.p.m. Odległość między antenami osiąga 125 metrów, ale w przyszłości będzie to 16 kilometrów. Jednak nawet w trakcie konstrukcji, ALMA już jest najlepszym teleskopem swojego typu – odzwierciedla to nadzwyczajna liczba astronomów, którzy aplikowali o czas obserwacyjnych na ALMA.

„Nawet w tej wczesnej fazie ALMA przekracza  już wszystkie inne sieci submilimetrowe. Osiągnięcie kroku milowego jest uznaniem dla imponujących wysiłków wielu naukowców i inżynierów w partnerskich regionach ALMA na całym świecie, dzięki którym stało się to możliwe” powiedział Tim de Zeeuw, Dyrektor Generalny ESO, europejskiego partnera ALMA.

ALMA obserwuje Wszechświat na falach o długościach milimetrowych i submilimetrowych, prawie tysiąc razy dłuższych niż fale światła widzialnego. Dłuższe fale pozwalają astronomom na badania niezwykle chłodnych obiektów w kosmosie – takich jak gęste obłoki kosmicznego pyłu i gazu, z których powstają gwiazdy i planety – jak również obiektów bardzo odległych, we wczesnym Wszechświecie.

ALMA bardzo różni się od teleskopów optycznych i podczerwonych. Jest to sieć połączonych anten, pracujących jako jeden gigantyczny teleskop. Dodatkowo wykrywa znacznie dłuższe fale elektromagnetyczne niż światło widzialne. Obrazy uzyskiwane przez ALMA wyglądają inaczej niż znane zdjęcie kosmosu.

Zespół ALMA w ciągu ostatnich kilku miesięcy intensywnie testował systemy obserwatorium, aby przygotować je na pierwszą rundę obserwacji naukowych, znaną jako Wczesna Faza Naukowa. Jednym z efektów tych testów jest pierwszy opublikowany obraz z ALMA, ciągle jeszcze daleki od pełnych możliwości ciągle rosnącego teleskopu. Większość obserwacji wykorzystanych do stworzenia tego zdjęcia galaktyk NGC 4038/NGC 4039 (zwanych też Galaktykami Antenami – Antennae Galaxies) zostało wykonanych jedynie dwunastoma pracującymi razem antenami, co jest znacznie mniejszą liczbą niż zostanie użyta do wczesnych obserwacji naukowych. Dodatkowo anteny znajdowały się znacznie bliżej siebie niż w przypadku zbierania danych naukowych. Oba te czynniki sprawiają, że zdjęcie stanowi jedynie przedsmak tego co nastąpi. Wraz z rozrastaniem się obserwatorium ostrość, efektywność i jakość jego obserwacji będzie dramatycznie rosnąć, gdyż więcej anten będzie dostępnych i sieć zwiększy rozmiar [1].


Galaktyki Anteny to para zderzających się galaktyk o bardzo zaburzonych kształtach. O ile światło widzialne pokazuje gwiazdy w tych galaktykach, widok z ALMA ujawnia coś, czego w zakresie optycznym nie dostrzeżemy: obłoki gęstego, chłodnego gazu, z którego powstają nowe gwiazdy [2]. To najlepszy obraz Galaktyk Anten wykonany kiedykolwiek na falach submilimetrowych.

Masywne koncentracje gazy odnaleziono nie tylko w sercach obu galaktyk, ale także w chaotycznych rejonach, w których się zderzają. Całkowita masa gazu jest miliardy razy większa niż masa Słońca – stanowi to bogaty rezerwuar materiału dla przyszłych generacji gwiazd. Obserwacje takie jak zaprezentowana otwierają nowe okno na Wszechświat submilimetrowy i będą kluczowe w zrozumieniu w jaki sposób kolizje galaktyk mogą pobudzić narodziny nowych gwiazd. Jest to tylko przykład tego, w jaki sposób ALMA ukazuje części Wszechświata, które nie są widoczne za pomocą teleskopów widzialnych i podczerwonych.

ALMA może zrealizować jedynie około sto projektów w trakcie pierwszej dziewięciomiesięcznej Wczesnej Fazy Naukowej. Mimo tego w trakcie ostatnich kilku miesięcy pełni entuzjazmu astronomowie z całego świata nadesłali ponad 900 projektów obserwacyjnych. Dziewięciokrotny nadmiar jest rekordem wśród teleskopów. Najlepsze projekty zostały wybrane na podstawie przesłanek naukowych, różnorodności regionalnej oraz zgodności z głównymi celami naukowymi ALMA.

“Żyjemy w historycznym momencie dla nauki, a szczególnie astronomii, a być może nawet dla ewolucji ludzkości, ponieważ rozpoczynamy użytkowanie największego obserwatorium będącego obecnie w konstrukcji.”, powiedział Thijs de Graauw, dyrektor ALMA.

Jednym z projektów wybranych do Wczesnej Fazy Naukowej ALMA został opracowany przez Davida Wilnera z Harvard–Smithsonian Center for Astrophysics w Cambridge, Massachusetts, USA. Wilner powiedział, „Mój zespół poluje na podstawowe bloki budujące układy słoneczne, a ALMA jest unikalnie wyposażona, aby je dostrzec”.

Celem jego zespołu jest AU Microscopii, gwiazda odległa o 33 lata świetlne i będąca w zaledwie 1% wieku Słońca. „Użyjemy ALMA do wykonania zdjęcie ‘pierścienia narodzin’ planetozymali, które prawdopodobnie okrążają młodą gwiazdę. Jedynie za pomocą ALMA możemy być w stanie odkryć zgęszczenia w pyłowych pasach asteroid, które mogą być wyznacznikami niewidocznych planet.” Wilner i jego zespół podzielą się danymi z zespołem europejskim, który także chciał obserwować tę niedaleką gwiazdę z dyskiem pyłowym.

Polowanie na zamieszkiwane planety wokół innych gwiazd często zaczyna się od polowania na wodę w tych odległych systemach słonecznych. Dyski wokół tych gwiazd, składające się z pyłu, gazu i skał, są podejrzewane o to, że zawierają lodowe bryły wypełnione zamarzniętą wodą, gazem, a może nawet cząsteczkami organicznymi – astrochemią życia.

Simon Casassus z University of Chile wraz ze swoim zespołem użyją ALMA do obserwacji dysku gazowo-pyłowego wokół HD142527, młodej gwiazdy odległej o 400 lat świetlnych. „Pyłowy dysk wokół tej gwiazdy ma bardzo dużą przerwę, która mogła powstać na skutek uformowania się olbrzymich planet” powiedział Casassus. „Na zewnątrz przerwy dysk zawiera wystarczająco dużo gazu do utworzenia kilkunastu planet wielkości Jowisza. Wewnątrz przerwy mogą ciągle formować się młode gazowe planety, jeżeli dostępny jest tam materiał gazowy.” Obserwacje za pomocą ALMA pozwolą określić masę i warunki fizyczne gazu wewnątrz przerwy. „Tak więc ALMA daje nam szansę na zaobserwowanie procesu formowania się planet, albo najmłodszych przedstawicielek świeżo uformowanych planet” powiedział Casassus.

Dalej, 26 000 lat świetlnych od nas, w centrum naszej Galaktyki, znajduje się Sagittarius A*, supermasywna czarna dziura cztery miliony razy masywniejsza od Słońca. Gaz i pył pomiędzy nią, a nami, ukrywa ten obiekt przed teleskopami optycznymi. Jednak ALMA jest dostosowana do patrzenia przez galaktyczną zasłonę i może dać nam niesamowite obrazy Sagittarius A*.

Heino Falcke, astronom na Radboud University Nijmegen w Holandii, powiedział „ALMA pozwoli nam dostrzec błyski światła pochodzące z okolic supermasywnej czarnej dziury i uzyskać obrazy obłoków gazu złapanych przez jej grawitację. Pozwoli to na zbadanie nawyków żywieniowych tego potwora. Sądzimy, że część gazu może uciekać z pułapki z prędkościami bliskimi prędkości światła.”

Tak jak czarny kolor wyznacza kontury w książeczkach dla dzieci do kolorowania, kosmiczny pył i chłodny gaz wyznaczają strukturę wewnątrz galaktyk, nawet jeśli nie możemy dobrze dostrzec samych galaktyk. Na zewnętrznych krańcach widzialnego Wszechświata znajdują się tajemnicze galaktyki gwiazdotwórczy, jasne wyspy w spokojnym, ciemnym kosmosie. ALMA będzie polować na ten chłodny gaz i pył aż do kilkuset milionów lat po Wielkim Wybuchu, do momentu, który astronomowie nazywają “kosmicznym świtem”.

Masami Ouchi z University of Tokyo w Japonii użyje ALMA do obserwowania Himiko, bardzo odległej galaktyki produkującej każdego roku odpowiednik co najmniej 100 słońc, otoczonej przez gigantyczną, jasną mgławicę. „Inne teleskopy nie mogą nam pokazać dlaczego Himiko jest tak jasna i dlaczego wytworzyła tak olbrzymią, gorącą mgławicę, podczas gdy starożytny Wszechświat dookoła niej jest tak spokojny i ciemny” powiedział Ouchi. „ALMA może pokazać nam zimny gaz wewnątrz mgławicy formującej gwiazdy, śledząc ruchy i aktywność w jej środku. Dzięki temu może w końcu dowiemy się w jaki sposób zaczęły się formować.”

Podczas wczesnej fazy obserwacji naukowych ALMA będzie kontynuować fazę konstrukcyjną w Andach Chilijskich, wysoko na odległej równinie Chajnantor, wewnątrz ekstremalnej pustyni Atakama. Każda nowa, zabezpieczona przed surowym klimatem antena, dołączy do sieci i będzie połączona za pomocą światłowodów. Obrazy z każdej z odległych anten są łączone z w jeden wielki obraz za pomocą najszybszego na świecie specjalnego superkomputera, korelatora ALMA, który wykonuje 17 bilionów operacji na sekundę [3].


Do roku 2013 ALMA będzie stanowić szeroką na 16 km sieć 66 ultraprecyzyjnych milimetrowych/submilimetrowych anten radiowych pracujących razem jako jeden teleskop, zbudowany przez wielonarodowych partnerów ALMA w Europie, Ameryce Północnej i Azji Wschodniej.

Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) jest międzynarodowym urządzeniem astronomicznym, które powstaje w partnerstwie pomiędzy Europą, Ameryką Północną i Azją Wschodnia, we współpracy z Chile. ALMA jest finansowana w Europie przez Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO), w Ameryce Północnej przez U.S. National Science Foundation (NSF), we współpracy z National Research Council of Canada (NRC) oraz National Science Council of Taiwan (NSC), a w Azji Wschodniej przez National Institutes of Natural Sciences (NINS), we współpracy z Academia Sinica na Tajwanie. Konstrukcja i operowanie ALMA w imieniu Europy jest kierowane przez ESO, w imieniu Ameryki Północnej przez National Radio Astronomy Observatory (NRAO), zarządzane przez Associated Universities, Inc. (AUI), a w imieniu Azji Wschodniej przez National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ). Joint ALMA Observatory (JAO) umożliwia wspólne kierowanie i zarządzanie konstrukcją, testowaniem i operowaniem ALMA.

Uwagi

[1] Jakość obrazów z teleskopu interferometrycznego, takiego jak ALMA, zależy zarówno od odległości między antenami, jak i od ich liczby. Większa separacja oznacza możliwość uzyskiwania ostrzejszych obrazów, a większa liczba pracujących razem anten przekłada się na większą szczegółowość. Więcej informacji o ALMA i interferometrii znajduje się na stronie: http://www.eso.org/public/teles-instr/alma/interferometry.html

[2] Obserwacje wykonano na długościach fal milimetrowych i submilimetrowych dobranych tak, aby wykryć molekuły tlenku węgla w niewidocznych w innych falach obłokach wodoru, w których formują się nowe gwiazdy.

[3] 1.7x1016 operacji na sekundę.

Więcej informacji

ESO, Europejskie Obserwatorium Południowe, jest wiodącą międzyrządową organizacją astronomiczną w Europie i najbardziej produktywnym obserwatorium astronomicznym na świecie. Jest wspierane przez 15 krajów: Austria, Belgia, Brazylia, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Holandia, Niemcy, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania oraz Włochy. ESO prowadzi ambitne programy dotyczące projektowania, konstrukcji i użytkowania silnych naziemnych instrumentów obserwacyjnych, pozwalając astronomom na dokonywanie znaczących odkryć naukowych. ESO odgrywa wiodącą rolę w promowaniu i organizowaniu współpracy w badaniach astronomicznych. ESO zarządza trzema unikalnymi, światowej klasy obserwatoriami w Chile: La Silla, Paranal i Chajnantor. W Paranal ESO posiada Bardzo Duży Teleskop (Very Large Telescope), najbardziej zaawansowane na świecie astronomiczne obserwatorium w świetle widzialnym oraz dwa teleskopy do przeglądów. VISTA pracuje w podczerwieni i jest największym na świecie instrumentem do przeglądów nieba, natomiast VLT Survey Telescope to największy teleskop dedykowany przeglądom nieba wyłącznie w zakresie widzialnym. ESO jest europejskim partnerem dla rewolucyjnego teleskopu ALMA, największego istniejącego projektu astronomicznego. ESO planuje obecnie 40-metrowej klasy Ekstremalnie Wielki Teleskop Europejski (European Extremely Large optical/near-infrared Telescope - E-ELT), który stanie się “największym okiem świata na niebo”.

Linki

Kontakt

Krzysztof Czart
Astronomia.pl
Toruń, Poland
E-mail: eson-poland@eso.org

Paola Andreani
European ARC Manager, ESO
Garching, Germany
Tel.: +49 89 3200 6576
E-mail: pandrean@eso.org

Douglas Pierce-Price
ESO Public Information Officer
Garching, Germany
Tel.: +49 89 3200 6759
E-mail: dpiercep@eso.org

Lars-Åke Nyman
Head of Science Operations, Joint ALMA Observatory
Santiago, Chile
Tel.: +56 2 467 6127
E-mail: lnyman@alma.cl

William Garnier
Education and Public Outreach Officer, Joint ALMA Observatory
Santiago, Chile
Tel.: +56 2 467 6119
E-mail: wgarnier@alma.cl

Mark McKinnon
North American ALMA Project Manager
USA
Tel.: +1 434-296-0229
E-mail: mmckinno@nrao.edu

Tania Burchell
Science Writer, National Radio Astronomy Observatory
Charlottesville, USA
Tel.: +1 434 244 6812
E-mail: tburchel@nrao.edu

Sachiko K. Okumura
East Asian ARC Manager, National Astronomical Observatory of Japan
Japan
Tel.: +81 422 34 3782
E-mail: sachiko.k.okumura@nao.ac.jp

Masaaki Hiramatsu
Education & Public Outreach Officer, National Astronomical Observatory of Japan
Japan
Tel.: +81 422 34 3900 ext.3150
E-mail: hiramatsu.masaaki@nao.ac.jp

Jest to tłumaczenie Komunikatu prasowego ESO eso1137
Bookmark and Share

O komunikacie

Komunikat nr:eso1137pl
Nazwa:Antennae Galaxies
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array

Zdjęcia

Antennae Galaxies composite of ALMA and Hubble observations
Antennae Galaxies composite of ALMA and Hubble observations
Po angielsku
Antennae Galaxies composite of ALMA and Hubble observations
Antennae Galaxies composite of ALMA and Hubble observations
Po angielsku
ALMA view of the Antennae Galaxies
ALMA view of the Antennae Galaxies
Po angielsku
Antennae Galaxies, side-by-side comparison of ALMA and VLT observations
Antennae Galaxies, side-by-side comparison of ALMA and VLT observations
Po angielsku
The Antennae Galaxies in the constellation of Corvus
The Antennae Galaxies in the constellation of Corvus
Po angielsku
Wide-field view of the region around the Antennae Galaxies
Wide-field view of the region around the Antennae Galaxies
Po angielsku
Nineteen ALMA antennas on the Chajnantor plateau
Nineteen ALMA antennas on the Chajnantor plateau
Po angielsku
Nineteen ALMA antennas on the Chajnantor plateau
Nineteen ALMA antennas on the Chajnantor plateau
Po angielsku
ALMA antennas on the Chajnantor Plateau, seen from nearby Cerro Toco
ALMA antennas on the Chajnantor Plateau, seen from nearby Cerro Toco
Po angielsku

Filmy

ESOcast 36: ALMA Opens Its Eyes
ESOcast 36: ALMA Opens Its Eyes
Po angielsku
Video News Release 35: ALMA Opens Its Eyes (eso1137b)
Video News Release 35: ALMA Opens Its Eyes (eso1137b)
Po angielsku
The ALMA Compilation 2011
The ALMA Compilation 2011
Po angielsku
Zooming on ALMA’s view of the Antennae Galaxies
Zooming on ALMA’s view of the Antennae Galaxies
Po angielsku
Panning across the ALMA and Hubble views of the Antennae Galaxies (crossfade)
Panning across the ALMA and Hubble views of the Antennae Galaxies (crossfade)
Po angielsku
Panning across the ALMA and Hubble views of the Antennae Galaxies
Panning across the ALMA and Hubble views of the Antennae Galaxies
Po angielsku
Zooming on the ALMA array of antennas on Chajnantor
Zooming on the ALMA array of antennas on Chajnantor
Po angielsku
Telephoto view of ALMA antennas on Chajnantor
Telephoto view of ALMA antennas on Chajnantor
Po angielsku
Pan over ALMA array of antennas on Chajnantor as they move in unison
Pan over ALMA array of antennas on Chajnantor as they move in unison
Po angielsku
Pan over ALMA array of antennas on Chajnantor as they move in unison
Pan over ALMA array of antennas on Chajnantor as they move in unison
Po angielsku
ALMA antennas on Chajnantor move in unison
ALMA antennas on Chajnantor move in unison
Po angielsku
Array of ALMA antennas on Chajnantor
Array of ALMA antennas on Chajnantor
Po angielsku
Array of ALMA antennas on Chajnantor
Array of ALMA antennas on Chajnantor
Po angielsku

Porównanie zdjęć

Antennae Galaxies comparison of  ALMA and Hubble observations
Antennae Galaxies comparison of ALMA and Hubble observations
Po angielsku

Zobacz też