1 00:00:02,350 --> 00:00:03,930 To jest ESOcast! 2 00:00:04,580 --> 00:00:07,800 Najnowsze badania naukowe oraz codzienna praca w ESO, 3 00:00:07,800 --> 00:00:10,360 Europejskim Obserwatorium Południowym, 4 00:00:10,360 --> 00:00:17,650 eksplorowanie najdalszych granic z naszym gospodarzem Dr J a.k.a dr Joe Liske. 5 00:00:20,360 --> 00:00:23,230 Cześć, witam w specjalnym odcinku ESOcast. 6 00:00:23,230 --> 00:00:27,790 Zbliżając się do 50. rocznicy ESO w październiku 2012 r. 7 00:00:27,790 --> 00:00:30,330 zaprezentujemy osiem specjalnych odcinków 8 00:00:30,330 --> 00:00:35,490 ukazujących pierwsze 50 lat eksplorowania nieba południowego przez ESO. 9 00:00:40,060 --> 00:00:44,620 Sokoli wzrok 10 00:00:46,000 --> 00:00:49,570 Większe jest lepsze – przynajmniej gdy mowa o lustrze teleskopu. 11 00:00:49,570 --> 00:00:54,650 Większe lustra muszą być grubsze, aby nie deformowały się pod własnym ciężarem. 12 00:00:55,320 --> 00:00:59,590 Jednak duże lustra bez względu na to jak grube i ciężkie są i tak się odkształcają. 13 00:01:00,660 --> 00:01:07,340 Jak rozwiązać ten problem? Za pomocą lekkich luster i magicznej sztuczki zwanej aktywną optyką. 14 00:01:08,310 --> 00:01:11,330 ESO było pionierem tej technologii już w późnych latach 80 XX wieku, 15 00:01:11,330 --> 00:01:14,020 gdy wybudowało Teleskop Nowej Technologii (NTT). 16 00:01:15,430 --> 00:01:17,690 A to jest najnowocześniejsze narzędzie astronomiczne. 17 00:01:17,690 --> 00:01:23,740 Lustra teleskopu Bardzo Dużego Teleskopu (VLT) mają średnice po 8,2 metra... 18 00:01:23,740 --> 00:01:26,480 ... lecz ich grubość to tylko 20 centymetrów. 19 00:01:27,310 --> 00:01:28,310 Oto magiczna sztuczka: 20 00:01:28,970 --> 00:01:31,310 komputerowo kontrolowany system wspomagający dba o to, 21 00:01:31,310 --> 00:01:37,060 aby lustra przez cały czas utrzymywały pożądany kształt z dokładnością do nanometra. 22 00:01:53,620 --> 00:01:56,930 Teleskop VLT jest dumą ESO. 23 00:01:56,930 --> 00:02:03,840 Cztery identyczne teleskopy, współpracujące na szczycie Cerro Paranal, w północnym Chile. 24 00:02:03,840 --> 00:02:06,020 Wybudowane w późnych latach 90. XX wieku, 25 00:02:06,020 --> 00:02:10,720 zapewniają astronomom najlepsze dostępne technologie. 26 00:02:15,560 --> 00:02:20,910 Na środku pustyni Atakama ESO stworzyło raj dla astronomów. 27 00:02:36,220 --> 00:02:38,540 Naukowcy przebywają w La Residecia, 28 00:02:38,540 --> 00:02:42,220 domu dla gości, wybudowanym częściowo pod powierzchnią 29 00:02:42,220 --> 00:02:44,370 jednego z najsuchszych miejsc na planecie. 30 00:02:44,850 --> 00:02:50,920 Wewnątrz domu znajdują się bujne palmy, basen i ... pyszne chilijskie słodycze. 31 00:02:54,240 --> 00:02:54,510 Oczywiście, 32 00:02:54,510 --> 00:02:59,000 unikalną częścią teleskopu VLT nie jest basen, 33 00:02:59,000 --> 00:03:02,770 ale wyjątkowy widok na Wszechświat. 34 00:03:07,580 --> 00:03:11,690 Bez cienkich luster i aktywnej optyki VLT nie mógłby powstać. 35 00:03:12,180 --> 00:03:13,260 To jednak nie wszytko. 36 00:03:13,260 --> 00:03:18,530 Gwiazdy wydają się rozmazane nawet gdy obserwowane są przez najlepsze i największe teleskopy. 37 00:03:18,530 --> 00:03:22,570 Jaki jest tego powód? Ziemska atmosfera zaburza zdjęcia. 38 00:03:27,280 --> 00:03:31,390 Wykorzystajmy kolejną magiczną sztuczkę: optykę adaptatywną. 39 00:03:33,110 --> 00:03:39,390 Na Paranal, wiązki laserowe wystrzeliwane są w nocne niebo aby stworzyć sztuczne gwiazdy. 40 00:03:39,390 --> 00:03:43,000 Czujniki wykorzystują te gwiazdy do mierzenia zakłóceń atmosferycznych. 41 00:03:43,000 --> 00:03:46,130 Setki razy na sekundę 42 00:03:46,130 --> 00:03:50,400 obraz jest poprawiany przez odkształcalne lustra sterowane przez komputer. 43 00:03:51,910 --> 00:03:57,670 Efekt końcowy? Wpływ turbulentnej atmosfery jest całkowicie usuwany. 44 00:03:58,070 --> 00:03:59,430 Spójrz jaka różnica! 45 00:04:06,450 --> 00:04:09,860 Droga Mleczna to ogromna galaktyka spiralna. 46 00:04:09,860 --> 00:04:14,170 W jej centrum – 27 000 lat świetlnych stąd – 47 00:04:14,170 --> 00:04:19,610 Leży zagadka, którą Bardzo Duży Teleskop (VLT) pomógł rozwiązać. 48 00:04:21,839 --> 00:04:25,490 Masywne chmury pyłu utrudniają dostrzeżenie jądra Drogi Mlecznej. 49 00:04:25,490 --> 00:04:29,540 Kamery czułe na podczerwień mogą zajrzeć przez pył 50 00:04:29,540 --> 00:04:32,270 i odsłonić to co się za nim znajduje. 51 00:04:38,200 --> 00:04:43,540 Przy pomocy adaptatywnej optyki ukazują dziesiątki olbrzymich, czerwonych gwiazd. 52 00:04:43,850 --> 00:04:47,480 Na przestrzeni lat można dostrzec ruch tych gwiazd! 53 00:04:47,480 --> 00:04:52,250 Obiegają niewidzialny obiekt w samym środku Drogi Mlecznej. 54 00:04:54,020 --> 00:04:59,650 Ruch tych gwiazd sugeruje, że niewidzialny obiekt musi być ekstremalnie masywny. 55 00:05:00,420 --> 00:05:06,980 Jest to monstrualna czarna dziura o masie 4,3 miliony razy większej niż masa naszego Słońca. 56 00:05:07,710 --> 00:05:11,740 Astronomowie obserwowali nawet błyski z obłoków gazu 57 00:05:11,740 --> 00:05:13,490 spadających na czarną dziurę. 58 00:05:13,490 --> 00:05:18,440 To wszystko ujawniła moc optyki adaptatywnej. 59 00:05:20,320 --> 00:05:25,030 Tak więc cienkie lustra i optyka aktywna umożliwiają budowanie gigantycznych teleskopów. 60 00:05:25,030 --> 00:05:28,030 Natomiast optyka adaptatywna niweluje wpływ turbulencji atmosferycznych, 61 00:05:28,030 --> 00:05:31,410 dostarczając nam ekstremalnie ostrych obrazów. 62 00:05:32,190 --> 00:05:34,240 Jadnak nie skończyliśmy z magicznymi sztuczkami. 63 00:05:34,240 --> 00:05:38,420 Jest jeszcze trzecia. Nazywa się interferometrią. 64 00:05:41,060 --> 00:05:44,010 Teleskop VLT składa się z czterech teleskopów. 65 00:05:44,010 --> 00:05:50,150 Wspólnie działają jak wirtualny teleskop o średnicy 130 metrów. 66 00:05:52,710 --> 00:05:58,330 Światło zebrane przez pojedyncze teleskopy jest przesyłane przez tunele 67 00:05:58,330 --> 00:06:01,440 do podziemnego laboratorium. 68 00:06:03,200 --> 00:06:09,260 Tutaj fale świetlne są łączone za pomocą metrologii laserowej i skomplikowanych tuneli opóźniających. 69 00:06:14,140 --> 00:06:19,050 W efekcie otrzymujemy zdolność zbiorczą światła z czterech 8,2 metrowych luster, 70 00:06:19,050 --> 00:06:25,350 oraz sokoli wzrok teleskopu tak wielkiego, jak 50 kortów tenisowych. 71 00:06:28,220 --> 00:06:31,990 Cztery pomocnicze teleskopy czynią tę sieć bardziej elastyczną. 72 00:06:31,990 --> 00:06:35,320 Mogą wydawać się malutkie w porównaniu z czterema gigantami. 73 00:06:35,320 --> 00:06:39,970 Jednak posiadają lustra o średnicy 1,8 metra. 74 00:06:39,970 --> 00:06:45,560 Są większe niż te, które sto lat temu posiadały największe teleskopy na świecie! 75 00:06:47,280 --> 00:06:50,050 Interferometria optyczna to pewnego rodzaju cud. 76 00:06:50,050 --> 00:06:54,250 Gwiezdna magia odprawiana na pustyni. 77 00:06:54,250 --> 00:06:58,250 Rezultaty są imponujące. 78 00:07:00,360 --> 00:07:04,830 Wykorzystanie interferometrii w pracy teleskopu VLT pozwala dostrzec 50 razy więcej szczegółów 79 00:07:04,830 --> 00:07:06,900 niż jest to możliwe za pomocą teleskopu Hubble'a. 80 00:07:09,970 --> 00:07:14,200 Metoda ta pozwala nam na przykład przyjrzeć się tak zwanemu wampirzemu układowi podwójnemu gwiazd. 81 00:07:16,160 --> 00:07:19,030 Jedna z tych gwiazd podkrada materię od swojego towarzysza. 82 00:07:23,670 --> 00:07:28,450 Wykryto nieregularne wyrzuty pyłu wokół Betelgezy – 83 00:07:28,450 --> 00:07:32,410 gwiazdy olbrzyma mogącej w każdej chwili wybuchnąć jako supernowa. 84 00:07:34,750 --> 00:07:40,000 W dyskach pyłu otaczających nowo narodzone gwiazdy, astronomowie znaleźli ... 85 00:07:40,990 --> 00:07:44,350 ... pierwotny materiał, z którego w przyszłości mogą powstać planety podobne do Ziemi. 86 00:07:45,080 --> 00:07:50,690 Teleskop VLT to najbystrzejsze oko obserwujące niebo. 87 00:07:51,380 --> 00:07:54,760 Astronomowie mają jeszcze inne środki zgłębiania wiedzy 88 00:07:54,760 --> 00:07:56,870 i poszerzania swych poglądów. 89 00:07:56,870 --> 00:07:59,700 W Europejski Obserwatorium Południowym 90 00:07:59,700 --> 00:08:05,590 nauczyli się obserwować Wszechświat za pomocą całkowicie innego rodzaju światła. 91 00:08:10,250 --> 00:08:14,010 Tutaj Dr J. Kończę specjalny odcinek ESOcast. 92 00:08:14,010 --> 00:08:17,390 Zapraszam ponownie na kolejną kosmiczną przygodę. 93 00:08:20,000 --> 00:08:21,290 ESOcast został wyprodukowany przez ESO, 94 00:08:21,290 --> 00:08:23,470 Europejskie Obserwatorium Południowe. 95 00:08:23,470 --> 00:08:25,290 ESO, Europejskie Obserwatoruim Południowe, 96 00:08:25,290 --> 00:08:27,470 jest wiodącą naukową i technologiczną organizacją międzyrządową do badań astronomicznych, 97 00:08:27,470 --> 00:08:30,000 projektującą, budującą i operującą najbardziej zaawansowanymi na świecie teleskopami naziemnymi. 98 00:08:32,000 --> 00:08:39,000 Tłumaczenie: Piotr Wychudzki, Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Korekta: Krzysztof Czart, Centrum Astronomii UMK. 99 00:08:51,530 --> 00:08:54,330 Teraz, gdy poznałeś ESO, 100 00:08:56,260 --> 00:08:59,730 spróbuj 'wyjść poza naszą planetę', za pomocą Kosmicznego Teleskopu Hubble'a. 101 00:09:02,400 --> 00:09:04,730 Hubblecast ukazuje najnowsze odkrycia 102 00:09:04,730 --> 00:09:08,430 dokonane za pomocą najbardziej znanego i cenionego kosmicznego obserwatorium, 103 00:09:11,020 --> 00:09:14,420 Kosmicznego Teleskopu Hubble'a, należącego do NASA/ESA.