1 00:00:02,350 --> 00:00:03,930 Dit is de ESOcast! 2 00:00:04,580 --> 00:00:07,800 Geavanceerde wetenschap en een kijkje achter de schermen bij ESO, 3 00:00:07,800 --> 00:00:10,360 de Europese Zuidelijke Sterrenwacht, 4 00:00:10,360 --> 00:00:17,650 op zoek naar de uiterste grenzen met Dr Joe Liske, alias Dr J. 5 00:00:20,360 --> 00:00:23,230 Hallo en welkom bij deze speciale aflevering van ESOcast. 6 00:00:23,230 --> 00:00:27,790 In de aanloop naar ESO's 50ste verjaardag in oktober 2012 7 00:00:27,790 --> 00:00:30,330 laten we acht bijzondere hoogtepunten zien. 8 00:00:30,330 --> 00:00:35,490 Een overzicht van 50 jaar onderzoek van de zuidelijke sterrenhemel. 9 00:00:40,060 --> 00:00:44,620 Scherp zicht 10 00:00:46,000 --> 00:00:49,570 Groter is beter - althans als het gaat om telescoopspiegels. 11 00:00:49,570 --> 00:00:54,650 Maar grote spiegels moeten dik zijn, zodat ze niet vervormen onder hun eigen gewicht. 12 00:00:55,320 --> 00:00:59,590 En echt grote spiegels vervormen sowieso, hoe dik en zwaar ze ook zijn. 13 00:01:00,660 --> 00:01:07,340 De oplossing? Dunne, lichtgewicht spiegels - en een truc die actieve optiek wordt genoemd. 14 00:01:08,310 --> 00:01:11,330 ESO pionierde met deze technologie aan het eind van de jaren '80, 15 00:01:11,330 --> 00:01:14,020 met de New Technology Telescope. 16 00:01:15,430 --> 00:01:17,690 En dit is de huidige stand van zaken. 17 00:01:17,690 --> 00:01:23,740 De spiegels van de Very Large Telescope - de VLT - zijn 8,2 meter in doorsnee... 18 00:01:23,740 --> 00:01:26,480 ...maar slechts 20 centimeter dik. 19 00:01:27,310 --> 00:01:28,310 En dit is magisch: 20 00:01:28,970 --> 00:01:31,310 een computer-gecontroleerd systeem zorgt ervoor 21 00:01:31,310 --> 00:01:37,060 dat de spiegel altijd zijn gewenste vorm behoudt, met nanometer-precisie. 22 00:01:53,620 --> 00:01:56,930 De VLT is het vlaggenschip van ESO. 23 00:01:56,930 --> 00:02:03,840 Vier identieke telescopen bundelen hun krachten op de top van Cerro Paranal in Noord-Chili. 24 00:02:03,840 --> 00:02:06,020 Gebouwd aan het eind van de jaren '90, 25 00:02:06,020 --> 00:02:10,720 stelden ze astronomen de best beschikbare technologie ter beschikking. 26 00:02:15,560 --> 00:02:20,910 ESO creëerde een astronomen-paradijs midden in de Atacama-woestijn. 27 00:02:36,220 --> 00:02:38,540 Wetenschappers verblijven in La Residencia, 28 00:02:38,540 --> 00:02:42,220 een gastenverblijf dat deels ligt begraven onder de grond 29 00:02:42,220 --> 00:02:44,370 van een van de droogste plekken op aarde. 30 00:02:44,850 --> 00:02:50,920 Maar binnen zijn weelderige palmbomen, een zwembad, en.... heerlijke Chileense zoetigheden. 31 00:02:54,240 --> 00:02:54,510 Natuurlijk 32 00:02:54,510 --> 00:02:59,000 is het zwembad niet het meest bijzondere van de Very Large Telescope, 33 00:02:59,000 --> 00:03:02,770 maar zijn ongeëvenaarde blik op het heelal. 34 00:03:07,580 --> 00:03:11,690 Zonder dunne spiegels en adaptieve optiek, zou de VLT niet kunnen bestaan. 35 00:03:12,180 --> 00:03:13,260 Maar er is meer. 36 00:03:13,260 --> 00:03:18,530 Sterren lijken wazig, zelfs wanneer ze worden geobserveerd met de beste en grootste telescopen. 37 00:03:18,530 --> 00:03:22,570 De reden daarvoor? De aardse dampkring vervormt de beelden. 38 00:03:27,280 --> 00:03:31,390 De tweede truc is: adaptieve optiek. 39 00:03:33,110 --> 00:03:39,390 Op Paranal worden laserstralen gebruikt om kunst-sterren te maken aan de hemel. 40 00:03:39,390 --> 00:03:43,000 Sensoren gebruiken deze kunststerren om de atmosferische verstoringen te meten. 41 00:03:43,000 --> 00:03:46,130 Honderden keren per seconde 42 00:03:46,130 --> 00:03:50,400 wordt het beeld gecorrigeerd door computergestuurde vervormbare spiegels. 43 00:03:51,910 --> 00:03:57,670 En het effect? Alsof de turbulente atmosfeer er niet meer is. 44 00:03:58,070 --> 00:03:59,430 Kijk eens naar het verschil! 45 00:04:06,450 --> 00:04:09,860 De Melkweg is een gigantisch spiraalstelsel. 46 00:04:09,860 --> 00:04:14,170 En in de kern - 27.000 lichtjaar ver - 47 00:04:14,170 --> 00:04:19,610 ligt een mysterie dat ESO's Very Large Telescope heeft helpen te ontrafelen. 48 00:04:21,839 --> 00:04:25,490 Zware stofwolken ontnemen ons het zicht op het centrum van de Melkweg. 49 00:04:25,490 --> 00:04:29,540 Maar gevoelige infrarood-camera's kunnen door het stof heen kijken 50 00:04:29,540 --> 00:04:32,270 en laten zien wat erachter ligt. 51 00:04:38,200 --> 00:04:43,540 Geholpen door adaptieve optiek laten ze dozijnen rode reuzensterren zien 52 00:04:43,850 --> 00:04:47,480 En door de jaren heen zien we de sterren bewegen! 53 00:04:47,480 --> 00:04:52,250 Ze beschrijven een baan rond een onzichtbaar object in het centrum van de Melkweg. 54 00:04:54,020 --> 00:04:59,650 Afgaand op de beweging van de sterren, moet het onzichtbare object extreem zwaar zijn. 55 00:05:00,420 --> 00:05:06,980 Een monsterachtig zwart gat, 4,3 miljoen keer zo zwaar als onze zon. 56 00:05:07,710 --> 00:05:11,740 Astronomen hebben zelf energierijke vlammen gezien van gaswolken 57 00:05:11,740 --> 00:05:13,490 die in het zwarte gat vielen. 58 00:05:13,490 --> 00:05:18,440 Allemaal te zien dankzij de kracht van adaptieve optiek. 59 00:05:20,320 --> 00:05:25,030 Dus dunne spiegels en actieve optiek maken het mogelijk gigantische telescopen te bouwen. 60 00:05:25,030 --> 00:05:28,030 En adaptieve optiek rekent af met de astmosferische verstoringen, 61 00:05:28,030 --> 00:05:31,410 waardoor we extreem scherpe beelden krijgen. 62 00:05:32,190 --> 00:05:34,240 Maar de trukendoos is nog niet leeg. 63 00:05:34,240 --> 00:05:38,420 Er is een derde truc. En die heet interferometrie. 64 00:05:41,060 --> 00:05:44,010 De VLT bestaat uit vier telescopen. 65 00:05:44,010 --> 00:05:50,150 Samen kunnen ze opereren als een virtuele telescoop met een doorsnede van 130 meter. 66 00:05:52,710 --> 00:05:58,330 Het licht van de individuele telescopen wordt door vacuümtunnels geleid 67 00:05:58,330 --> 00:06:01,440 en samengebracht in een ondergronds laboratorium. 68 00:06:03,200 --> 00:06:09,260 Hier worden lichtgolven samengebracht met behulp van lasertechnologie en zogeheten 'delay lines'. 69 00:06:14,140 --> 00:06:19,050 Het nettoresultaat is het lichtverzamelend vermogen van vier 8,2-meter spiegels, 70 00:06:19,050 --> 00:06:25,350 en het precisie-oog van een denkbeeldige telescoop zo groot als 50 tennisvelden. 71 00:06:28,220 --> 00:06:31,990 Vier hulp-telescopen geven het netwerk meer flexibiliteit. 72 00:06:31,990 --> 00:06:35,320 Ze lijken klein vergeleken met de vier reuzen. 73 00:06:35,320 --> 00:06:39,970 Maar ze hebben alle een spiegel van 1,8 meter middellijn. 74 00:06:39,970 --> 00:06:45,560 Dat is altijd nog groter dan de grootste telescoop van een eeuw geleden! 75 00:06:47,280 --> 00:06:50,050 Optische interferometrie is wonderlijk. 76 00:06:50,050 --> 00:06:54,250 Sterren-magie in de woestijn. 77 00:06:54,250 --> 00:06:58,250 En de resultaten zijn indrukwekkend. 78 00:07:00,360 --> 00:07:04,830 De Very Large Telescope Interferometer onthult 50 keer meer detail 79 00:07:04,830 --> 00:07:06,900 dan de Hubble Ruimtetelescoop. 80 00:07:09,970 --> 00:07:14,200 Kijk bijvoorbeeld naar deze close-up van een vampier-dubbelster. 81 00:07:16,160 --> 00:07:19,030 De ene ster steelt materiaal van zijn begeleider. 82 00:07:23,670 --> 00:07:28,450 Onregelmatige pufjes sterrenstof zijn ontdekt rond Betelgeuze -- 83 00:07:28,450 --> 00:07:32,410 Een reuzenster die als supernova gaat ontploffen. 84 00:07:34,750 --> 00:07:40,000 In de stofschijven rond pasgeboren sterren, hebben astronomen ... 85 00:07:40,990 --> 00:07:44,350 ... het ruwe materiaal gevonden van toekomstige aardachtige werelden. 86 00:07:45,080 --> 00:07:50,690 De Very Large Telescope is het scherpste oog op de hemel. 87 00:07:51,380 --> 00:07:54,760 Maar astronomen hebben ook andere middelen om hun horizon te verbreden 88 00:07:54,760 --> 00:07:56,870 en hun blik te verruimen. 89 00:07:56,870 --> 00:07:59,700 Op de Europese Zuidelijke Sterrenwacht 90 00:07:59,700 --> 00:08:05,590 hebben ze het heelal in een compleet nieuw licht leren zien. 91 00:08:10,250 --> 00:08:14,010 Dit was Dr J, met een speciale aflevering van de ESOcast! 92 00:08:14,010 --> 00:08:17,390 Graag tot de volgende keer, voor een nieuw kosmisch avontuur. 93 00:08:20,000 --> 00:08:21,290 ESOcast wordt geproduceerd door ESO, 94 00:08:21,290 --> 00:08:23,470 de Europese Zuidelijke Sterrenwacht. 95 00:08:23,470 --> 00:08:25,290 ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht, 96 00:08:25,290 --> 00:08:27,470 is de vooraanstaande intergouvernementele organisatie voor wetenschap en technologie binnen de sterrenkunde. 97 00:08:27,470 --> 00:08:30,000 ESO ontwerpt, bouwt en beheert 's werelds meest geavanceerde telescopen op de grond. 98 00:08:32,000 --> 00:08:39,000 Transcriptie door ESO; vertaling door Marieke Baan 99 00:08:51,530 --> 00:08:54,330 Nu je kennis hebt gemaakt met ESO, 100 00:08:56,260 --> 00:08:59,730 kun je koers zetten naar de ruimte met Hubble. 101 00:09:02,400 --> 00:09:04,730 De Hubblecast belicht de laatste ontdekkingen 102 00:09:04,730 --> 00:09:08,430 van 's werelds meest erkende en geprezen ruimtetelescoop, 103 00:09:11,020 --> 00:09:14,420 De NASA/ESA Hubble Ruimtelesecoop.