eso1318sq — Publikim shkencor

ALMA lokalizon Galaktikat e Hershme me një shpejtësi rekord

17 Prill 2013

Një ekip astronomësh ka përdorur teleskopin e ri ALMA (Rrjetin e Madh Milimetrik/nënmilimetrik në Atacama) për të identifikuar vendndodhjen e më shumë se 100 galaktikave nga më yll-formueset në Universin e hershëm. ALMA është aq i fuqishëm, saqë në vetëm disa orë, bëri po aq vëzhgime të këtyre galaktikave sa janë bërë nga të gjithë teleskopët e ngjashëm në mbarë botën për më shumë se një dekadë.

Maksimumi i lindjeve të yjeve u bë në Universin e hershëm, i cili vëzhgohet në galaktikat e largëta të cilat përmbajnë shumë pluhur kozmik. Këto galaktika janë çelësi mbi njohjen tonë të formimit të galaktikave dhe evolucionit të tyre, por pluhuri i mbulon ato dhe i bën të vështira për ti identifikuar me teleskopët që studiojnë dritën e dukshme. Për të lokalizuar ato, astronomët duhet të përdorin teleskopë që vëzhgojnë dritën në gjatësi vale më të gjata, rreth një milimetër, ashtu si ALMA.

"Astronomët kanë pritur për këto lloj të dhënash për më shumë se një dekadë. ALMA është aq i fuqishëm se ajo ka revolucionarizuar mënyrën se si ne mund ti vëzhgojnë këto galaktika, edhe pse teleskopi nuk kishte përfunduar plotësisht në kohën e vëzhgimeve,” tha Hodge Jacqueline (Instituti i astronomisë Max Planck, në Gjermani), autori kryesor i letrës së paraqitur mbi vëzhgimet e ALMA-s.

Deri më sot harta më e mirë e këtyre galaktikave të largëta me pluhur është bërë me teleskopin eksperimental Pathfinder (APEX) në Atacama që është në përdorim nga ESO. Ai kërkoi në një pjesë të qiellit me madhësi afërsisht sa Hëna e plotë [1], dhe detektoi 126 galaktika të tilla. Por në fotografitë e APEX-it çdo maksimum lindjesh të yjeve duket si një njollë e turbullt, njollë e cila dukej më e madhe galaktikat dhe që shpesh herë mbulonte disa prej tyre, pa njohur saktësisht se cila nga galaktikat janë duke formuar yje, astronomët pengoheshin gjatë studimeve të tyre në lidhje me formimin e yjeve në Universin e hershëm.

Përcaktimi i galaktikave të sakta kërkontë vëzhgime më të qarta, dhe këto vëzhgime kërkojnë teleskopë më të mëdhënj. Po të bëjmë një krahasim shohim që APEX është një antenë e vetme me diametër 12 metra, ndërsa ALMA përdor shumë antena që janë të ngjashme me APEX-in dhe të larguara nga njëra tjetra. Sinjali i marrë nga të gjitha antenat kombinohet, dhe rezultati është i njëjtë me atë të një antene të vetme gjigande me diametër sa i gjithë rrjeti i antenave.

Ekipi, gjatë fazës së parë të vëzhgimeve shkencore përdor ALMA-n, ende në ndërtim e sipër, për të vëzhguar galaktikat në zonën e qiellit të studiuar më parë nga APEX. Duke përdorur më pak se një të katërtën e 66 antenave, të përhapura në një distancë prej 125 metrash, ALMA-s i nevojiten vetëm dy minuta për galaktikë për të identifikuar secilën prej tyre në një rajon 200 herë më të vogël se sa njollat e gjera të APEX-it, dhe me ndjeshmëri tre herë më të madhe. ALMA është aq shumë e ndjeshme në krahasim me teleskopët e tjerë të llojit të vet sa vetëm në disa orë, ajo dyfishoi numrin total të vëzhgimeve të tilla të bëra ndonjëherë.

Ekipi jo vetëm që mundi të identifikojë qartë galaktikat me zona aktive yll-formuese, por gati në gjysmën e rasteve ata zbuluan se një njollë e vetme  e parë me APEX formohej nga drita e disa galaktikave yll-formuese. Pamja e mprehtë e ALMA-s i mundësoi atyre t’i dallonin këto galaktika që më parë dukeshin të bashkuara në një njollë të madhe.

"Më parë mendohej se galaktikat më të ndritshme formonin yje me mijëra herë më shumë se galaktika jonë, Rruga e Qumështit, duke rritur rrezikun e shpërbëres së tyre. Fotografitë e ALMA-s zbuluan grupime shumëfishe galaktikash më të vogla, të cilat kishin ritme disi më të arsyeshme të formimit të yjeve,"tha Alexander Karim (Universiteti Durham, Mbretëria e Bashkuar), një anëtar i ekipit dhe autori kryesor i një letre shoqëruese të këtij punimi.

Rezultatet formojnë katalogun e parë statistikisht të besueshëm të galaktikave yll-formimuese të mbushura me pluhur në Universin e hershëm, dhe i hapin rrugën hetimeve të mëtejshme të këtyre galaktikave në gjatësi vale të ndryshme, pa rrezikun e keqinterpretimit për shkak të galaktikave shfaqeshin të bashkuara në vëzhgimet e mëparshme.

Pavarësisht shikimit të mprehtë të ALMA-s dhe ndjeshmërisë së pakrahasueshme, teleskopët si APEX mund të gjejnë akoma përdorim. "APEX mund të mbulojë një zonë të gjerë të qiellit më shpejt se ALMA, dhe kështu që është ideal për zbulimin e këtyre zonave yll-formuese. Pasi dimë se ku të shikojmë, ne mund të përdorim ALMA-n për të lokalizuar burimet më saktësisht,"përfundoi Ian Smail (Universiteti Durham, Mbretëria e Bashkuar), bashkëautor i këtij punimi të ri.

Shënime

[1] Vëzhgimet janë bërë në një rajon të qiellit në konstelacionin jugor Fornax (furra) e cila quhet Fusha e Thellë Jugore e Chandra-s. Ajo është studiuar gjerësisht nga shumë teleskopë si nga toka ashtu dhe nga hapësira. Vëzhgimet e reja të ALMA-s zgjerojnë vëzhgimet me resolucion të lartë edhe në zonën milimetrike/nënmilimetrike të spektrit duke përmirësuar vëzhgimet e mëparshme.

Më shumë informacion

Rrjeti i Madh milimetrik/nënmillimetrik në Atacama (ALMA), një konstruksion ndërkombëtar mbi astronominë, është një partneritet i Evropës, në Amerikën e Veriut dhe Azinë Lindore, në bashkëpunim me Republikën e Kilit. ALMA është financuar në Evropë nga Observatori Jugor Evropian (ESO), në Amerikën e Veriut nga Fondacioni Kombëtar i Shkencës (NSF), në bashkëpunim me Këshillin Kombëtar të Kërkimeve të Kanadasë (NRC) dhe Këshilli Kombëtar i Shkencës Tajvan (NSC) si dhe në Azinë Lindore nga Instituti Kombëtar i Shkencave të Natyrës (NINS) i Japonisë, në bashkëpunim me Akademinë Sinica (AS) në Tajvan. Ndërtimi dhe punimet tek ALMA udhëhiqen nga ESO, në emër të Amerikës së Veriut nga Observatori Kombëtar Radio Astronomi (NRAO), e cila menaxhohet nga Universitetet e Asociuara, Inc (AUI) dhe në emër të Azisë Lindore nga Observatori astronomik Kombëtar i Japonisë (NAOJ). Observatori i përbashkët ALMA (JAO) siguron udhëheqjen e unifikuar dhe menaxhimin e ndërtimit, komisioneve dhe funksionimin e ALMA-s.

Eksperimenti Pathfinder në Atacama (APEX) është një bashkëpunim midis Institutit Max Planck për Radioastronominë (MPIfR) në 50%, Onsala Space Observatory (OSO) në 23% dhe në Observatorin Jugor Evropian 27%.

Ky hulumtim është prezantuar në materialin " Një Studimin i ALMA-s mbi galaktikat nënmilimetrike në në Fushën e Thellë të Zgjeruar Jugore të Chandra-s: Katalog Burimesh dhe Shumëllojshmërish", nga Hodge J. et al, për t’u shfaqur në Revistën Astrophysical.

Materiali shoqërues, "Një studim i galaktikave nënmilimetrike me ALMA-n në në Fushën e Thellë të Zgjeruar Jugore të Chandra-s: me resolucion të lartë të burimeve në 870 μm, Në burimet shumëfshe nga A. Al Karim et, do të shfaqet në revistën Universitetit Oxford Press, Njoftimet mujore e Royal Astronomical Society.

Ekipi është i përbërë nga Hodge JA (Max Planck-Institut-für astronomie Heidelberg, Gjermani [MPIA]), A. Karim (Instituti për Kozmologjisë kompjuterike, Durham University, Mbretëria e Bashkuar), I. Smail (Durham), AM Swinbank (Durham ), F. Walter (MPIA), AD Biggs (ESO), RJ Ivison (UKATC dhe Instituti për Astronominë, Universiteti i Edinburgut, Edinburgh, United Kingdom), A. Weiss (Max Planck Institut für-Radioastronomie, Bonn, Gjermani), DM Alexander (Durham), F. Bertoldi (Argelander-Instituti i Astronomisë, Bon Universiteti, Gjermani), WN Brandt (Instituti për Gravitacionin dhe e Kozmosin dhe Departamentit të Astronomisë dhe Astrofizikës, Pennsylvania State University, University Park, SHBA), SC Chapman (Instituti i Astronomisë, Universiteti i Kembrixhit, Mbretëria e Bashkuar, Departamenti i Fizikës dhe i Shkencës Atmosferike, Dalhousie University, Halifax, Mbretëria e Bashkuar), KEK-u Coppin (McGill University, Montreal, Kanada), P. Cox (Iram, Saint-Martin d'Héres, Francë), ALR Danielson (Durham), H. Dannerbauer (Universiteti i Vjenës, Austri), C. De Breuck (ESO), R. Decarli (MPIA), AC Edge (Durham), TR Greve (University College London, Mbretëria e Bashkuar), KK Knudsen (Departamenti i Tokës dhe i Shkencave të Hapësirës​​, Chalmers University of Technology, ​​Observatori Hapsinor Onsala, Onsala, Suedi), KM Menten (Max Planck-Institut-für Radioastronomie, Bonn, Gjermani), H.-W. Rix (MPIA), E. Schinnerer (MPIA), JM Simpson (Durham), JL Wardlow (Departamenti i fizikës dhe i Astronomisë, Universiteti i Kalifornisë, Irvine, SHBA) dhe P. van der Werf (Observatori Leiden, Holandë).

ESO (European Southern Observatory) është organizata ndërqeveritare mbi astronominë më e rëndësishmja në Evropë, dhe më produktivja në botë në lidhje me teleskopët që funksionojnë në tokë. Ajo mbështetet nga 15 shtete: Austria, Belgjika, Brazili, Republika Çeke, Danimarka, Franca, Finlanda, Gjermania, Italia, Hollanda, Portugalia, Spanja, Suedia, Zvicra dhe Anglia. ESO është e angazhuar në një program ambicioz fokusuar në projektimin, ndërtimin dhe operimin e pajisjeve të fuqishme vëzhguese (në sipërfaqen e tokës), të cilat i mundësojnë astronomëve zbulime të rëndësishme shkencore. ESO gjithashtu luan një rol primar në promovimin dhe organizimin e bashkëpunimeve në kërkimet astronomike. ESO zotëron tre zona vëzhgimi në Kili, nga më uniket në botë: La Silla, Paranal, dhe Chajnantor. Në Paranal, ESO drejton Teleskopin Shumë të Madh VLT (Very Large Telescope), observatorin astronomik më të avancuar në botë që vëzhgon qiellin në dritën e dukshme, si dhe dy teleskopë kërkimorë. VISTA punon në infra të kuqe dhe është teleskopi më i madh kërkimor në botë. VLT është teleskopi kërkimor më i madh i projektuar eskluzivisht për kërkime në qiell në dritën e dukshme. ESO është partneri europian i teleskopit revolucionar astronomik ALMA, projekti astronomik më i madh në histori. Aktualisht ESO po planifikon një teleskop me pasqyrë 39 metra në diametër që do të shikojë qiellin në spektrin e dritës së dukshme dhe asaj afër infra të kuqes, E-ELT, i cili do të bëhet “syri më i madh në botë drejt qiellit”.

Lidhje

Kontakte

Erald Buneci, Eva Ikonomi
Astronomy Society
Tirana, Albania
Cel: +355 672506587
E-mail: buneci@hotmail.com

Jacqueline Hodge
Max-Planck-Institut für Astronomie
Heidelberg, Germany
Tel: +49 6221 528 467
E-mail: hodge@mpia.de

Alexander Karim
Institute for Computational Cosmology, Durham University
Durham, United Kingdom
Tel: +49 228 733658 (Christina Stein-Schmitz)
E-mail: alexander.karim@durham.ac.uk

Mark Swinbank
Institute for Computational Cosmology, Durham University
Durham, United Kingdom
Tel: +44 191 334 3772 (Lindsay Borrero)
E-mail: a.m.swinbank@durham.ac.uk

Richard Hook
ESO, Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
Cel: +49 151 1537 3591
E-mail: rhook@eso.org

Ky është një përkthim i publikimit për shtyp të ESO-s eso1318.
Bookmark and Share

Rreth Publikimit

Nr. i Publikimit:eso1318sq
Tipi:• Early Universe : Galaxy
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array
Science data:2013ApJ...768...91H

Fotografitë

ALMA Pinpoints Early Galaxies
ALMA Pinpoints Early Galaxies
vetëm në Anglisht
ALMA Pinpoints Early Galaxies
ALMA Pinpoints Early Galaxies
vetëm në Anglisht
The position of the Extended Chandra Deep Field South in the constellation of Fornax
The position of the Extended Chandra Deep Field South in the constellation of Fornax
vetëm në Anglisht
ALMA Pinpoints Early Galaxies
ALMA Pinpoints Early Galaxies
vetëm në Anglisht

Videot

Zooming in on star-forming galaxies in the early Universe seen with ALMA
Zooming in on star-forming galaxies in the early Universe seen with ALMA
vetëm në Anglisht
Comparing APEX and ALMA views of star-forming galaxies in the early Universe
Comparing APEX and ALMA views of star-forming galaxies in the early Universe
vetëm në Anglisht

Shih dhe