eso1301tr — Bilim Bülteni

ALMA Gezegen Oluşturan Gaz Akışlarına Işık Tutuyor

Gazlarla beslenen dev gezegenlere dair işaretler

02 Ocak 2013

Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi’ni (ALMA) kullanan gökbilimciler ilk kez dev gezegenlerin oluşumuna dair önemli aşamaları gözlediler. Gözlemlerde genç bir yıldızın etrafındaki disk maddesindeki boşluk boyunca ilerleyen dev gaz akışları tespit edildi. Doğrudan ilk kez gözlenen bu tür gaz akışlarının dev gezegenlerin oluşurken büyüdükleri esnada çevrelerindeki gazı yutmalarıyla oluşmaları bekleniyor. Sonuçlar Nature dergisinin 2 Ocak 2013 tarihli sayısında yayınlanacak.

Uluslararası gökbilimciler ekibi dünyaya 450 ışık-yılı uzaklıkta bulunan ve bir gaz diski ile kozmik tozla çevrili HD 142527 adlı genç bir yıldızı gözlediler — bulutun geriye kalan kısmı yıldızı oluşturan kısımdı. 

Tozlu disk bir boşluk sayesinde iç ve dış kısım olarak ikiye ayrılıyor. Bunun da yıldızın etrafında yeni oluşmakta olan gezegenin yörüngesini temizlemesi nedeniyle oluştuğu düşünülüyor. İç taraftaki disk yıldızdan dışarıya doğru Satürn'ün güneş sistemindeki yörüngesi kadar uzağa, dıştaki diskin ise bunun 14 katı mesafeye uzandığı görülüyor. Dış taraftaki disk yıldızı düzgün bir şekilde çevrelemiyor, çevredeki gezenlerin kütleçekim etkileri nedeniyle düzensiz bir hal alıyor.

Teoriye göre, dev gezegenler dış diskten madde çalarak büyüyorlar, bu sırada gaz akışları disk içerisindeki boşluklarda köprüler meydana getiriyorlar.

"Gökbilimciler bu akışların varlığını tahmin ediyorlardi, ancak ilk kez bu tür bir gaz akışını doğrudan gözlemledik," diyor yeni calışmaya liderlik yapan Simon Casassus (Şili Üni., Şili). "Yeni ALMA teleskopu sayesinde yaptığımız doğrudan gözlemlerle, gezegenlerin nasıl oluştuğuna dair şimdiki teorileri yeniliyoruz!"

Casassus ve ekibi yıldız etrafındaki kozmik toz ve gazı incelemek ve detayli bir şekilde gözlemek için ALMA teleskopunu kullandılar. Milimetre-altı dalgaboylarında yapılan ALMA gözlemleri yıldızdan gelen ve kırmızı-ötesi ve görünür ışık teleskoplarını etkileyen ışığa da duyarlıdır. Toz diski içerisindeki boşluk zaten biliniyordu, ancak ekip ayrıca boşluk içerisinde ilerleyen gaz akışını da tespit etti, buna ilaveten boşluk boyunca dış diskten iç diske doğru ilerleyen daha yoğun iki tane gaz akışı tespit etti.

"Bu gaz akışlarının içerisinde bunlara neden olan dev bir gezegenin var olduğunu düşünüyoruz. Gezegenler dış diskten gaz maddesi alarak büyüyorlar, ancak çok dağınık birer yiyiciler: geriye kalanlar ise iç diskten besleniyorlar" diyor Şili Üniversitesi'nden ekibin üyesi Sebastian Perez.

Gözlemler HD 142527 etrafındaki disk hakkında başka bir soruya da cevap verdi. Merkezdeki yıldız hala oluşmaya devam ederken iç taraftaki diskten madde çalmaktadır. Ekip geriye kalan gaz akışının iç taraftaki diske akmasının tam olması gerektiği oranda olduğunu ve yıldızı beslediğini buldu.

Baska bir ilk ise boşlukta ilerleyen gazin varlığının tespit edilmesiydi. "Gökbilimciler uzun süredir bu boşluğu arıyorlardı, ancak şimdiye kadar sadece dolaylı gözlemlerimiz bulunuyordu. Şimdi ALMA ile doğrudan gözlemliyoruz," diye açıklıyor Şili Üniversitesi'nden ekibin başka bir üyesi Gerrit van der Plas.

Boşluğa sahip bu gaz akışların dev gezegenlerce yapıldığının bir başka kanıtı, daha büyük yoldaş yıldızdan ziyade. "İkinci başka bir yıldız boşluğu daha fazla temizlerdi, geride iz bırakmadan. Geriye kalan gazın miktarını ölçerek, bu işlemi yapan nesnenin kütlesini tahmin edebiliriz" diye ekliyor Perez.

Gezegenler için ne söylenebilir? Casassus şöyle açıklıyor, ekip onları doğrudan görmediyse de, şaşırmadım. "Başka üstün teknoloji ürünü teleskoplarla gezegenleri arıyoruz. Bununla birlikte, bu gezegenlerin halen gaz akışlarının içerisinde gömülü olmalarını bekliyoruz, ki bunlar da neredeyse görünürdedirler. Buna rağmen, belki de bu gezegenleri görmenin küçük bir olasılığı halen olabilir.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma “Flows of gas through a protoplanetary gap”, başlıklı bir makale olarak Nature dergisinin 2 Ocak 2013 tarihli sayısında yayınlanacaktır.

Araştırma ekibinde S. Casassus (Şili Üniversitesi, Şili; Millennium Nucleus for Protoplanetary Disks — Ekonomi Bakanlığı, Şili Hükümeti), G. van der Plas (Şili Üniversitesi, Şili), S. Pérez M. (Şili Üniversitesi, Şili), W. R. F. Dent (Ortak ALMA Gözlemevi, Şili; Avrupa Güney Gözlemevi, Şili), E. Fomalont (NRAO, ABD), J. Hagelberg (Cenevre Gözlemevi, İsviçre), A. Hales (Ortak ALMA Gözlemevi, Şili; NRAO, ABD), A. Jordán (Şili Katolik Üniversitesi, Şili), D. Mawet (Avrupa Güney Gözlemevi, Şili), F. Ménard (CNRS / INSU, Fransa; Şili Üniversitesi, Şili; CNRS / UJF Grenoble, Fransa), A. Wootten (NRAO, ABD), D. Wilner (Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi, ABD), A. M. Hughes (Berkeley Üniversitesi, ABD), M. R. Schreiber (Valparaiso Üniversitesi, Şili), J. H. Girard (Avrupa Güney Gözlemevi, Şili), B. Ercolano (Ludwig-Maximillians-Universitesi, Almanya), H. Canovas (Valparaiso Üniversitesi, Şili), P. E. Román (Şili Üniversitesi, Şili ), V, Salinas (Şili Üniversitesi, Şili) yer almaktadır.

ALMA projesi Şili Cumhuriyeti ile işbirliğinde bir Avrupa, Kuzey Amerika ve Doğu Asya ortaklığıdır. ALMA Avrupa’da ESO tarafından, Kuzey Amerika’da ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ve Kanada Ulusal Araştırma Vakfı (NRC) ile Tayvan Ulusal Bilim Konseyi (NSC) işbirliği tarafından, Doğu Asya’da Tayvan’daki Sinica Akademisi (AS) işbirliği ile Japonya Ulusal Doğa Bilimleri Enstitüsü tarafından desteklenmektedir. ALMA’nın yapımı ve işletilmesi Avrupa kısmında ESO tarafından, Kuzey Amerika kısmında Üniversiteler Birliği Kuruluşu (AUI) tarafından yönetilen Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi (NRAO) tarafından, Doğu Asya kısmında Japonya Ulusal Gökbilim Gözlemevi (NAOJ) tarafından yürütülmektedir. Birleşik ALMA Gözlemevi (JAO), birleştirilmiş liderliği ve ALMA’nın oluşturulması, idaresi ve işletilmesinin yönetimini sağlamaktadır.

2012 yılı Avrupa Güney Gözlemevi'nin (ESO) kuruluşunun 50. yılını temsil etmektedir. Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 39-metre ayna çaplı Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00 (1250)
Cep: +90 538 614 29 38
E-posta: arif.solmaz@gmail.com

Simon Casassus
Universidad de Chile
Santiago, Chile
Tel: +56 2 9771137
E-posta: scasassus@u.uchile.cl

Douglas Pierce-Price
ESO Public Information Officer
Garching, Germany
Tel: +49 89 3200 6759
E-posta: dpiercep@eso.org

John Stoke
National Radio Astronomy Observatory (NRAO)
Charlottesville, USA
Tel: +1 434 244 6816
E-posta: jstoke@nrao.edu

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1301.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1301tr
Adı:HD 142527
Tür:• Milky Way : Star : Circumstellar Material : Disk : Protoplanetary
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array
Science data:2013Natur.493..191C

Görüntüler

Artist’s impression of the disc and gas streams around HD 142527
Artist’s impression of the disc and gas streams around HD 142527
sadece İngilizce
ALMA observations of the disc and gas streams around HD 142527
ALMA observations of the disc and gas streams around HD 142527
sadece İngilizce
Side-by-side comparison of ALMA observations and artist’s impression of the disc and gas streams around HD 142527
Side-by-side comparison of ALMA observations and artist’s impression of the disc and gas streams around HD 142527
sadece İngilizce
Location of the young star HD 142527 in the constellation of Lupus
Location of the young star HD 142527 in the constellation of Lupus
sadece İngilizce

Videolar

Artist’s impression of the disc and gas streams around HD 142527
Artist’s impression of the disc and gas streams around HD 142527
sadece İngilizce
The young star HD 142527 (zoom)
The young star HD 142527 (zoom)
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...