Kids

eso1136tr — Görüntülü Bülten

De Gebakken-Einevel: een lust voor het oog

ESO-VLT’den nadir bir görüntü

28 Eylül 2011

Gökbilimciler ESO’nun Çok Büyük Teleskopu VLT’yi kullanarak, Evren’in en nadir sınıftaki yıldızlarından olan devasa sarı hiperdevlerden birini görüntüledi. Yeni resimler, bu sınıftaki yıldızlardan şimdiye kadar elde edilen resimler arasında en iyisi ve ilk kez olarak hiperdevi çevreleyen muazzam boyutlardaki tozlu çift kabuğu göstermekte. Gökbilimcilerin bu cismi Sahanda Yumurta Bulutsusu olarak adlandırmalarının sebebi de yıldız ve çevresindeki kabuğun, yumurta sarısının çevresindeki yumurta beyazını andırması.

Gökbilimcilerce IRAS 17163-3907 [1]  olarak adlandırılan devasa yıldız, Güneş’ten yaklaşık bin kat büyük bir çapa sahip. Dünya’ya olan 13 000 ışık-yılı uzaklığıyla bu yıldız –şu anki bilgimize göre- bize en yakın sarı hiperdev ve yeni gözlemler bu yıldızın Güneş’ten 500 000 kat daha parlak olduğunu gösterdi [2].

Bu yeni imgeleri ortaya çıkaran takımın lideri Eric Lagadec (ESO), “Bu cismin kırmızı ötesinde çok parlak olduğu biliniyordu ancak kimse daha önce bu kaynağın sarı hiperdev olduğunu saptamamıştı,” diye konuştu.

Bu yıldızın gözlemleri ve çevresindeki kabukların keşfi, VLT üzerindeki VISIR kırmızı ötesi kamerası ile gerçekleştirildi. Bu resimler, cismin çevresindeki maddeyi açıkça gösteren ve neredeyse mükemmel küreselliğe sahip iki kabuğu ortaya çıkaran ilk resimler olma özelliğine sahip.

Eğer Sahanda Yumurta Bulutsusu Güneş Sistemi’nin merkezine yerleştirilseydi; Dünya yıldızın derinliklerinde yer bulur, Jüpiter gezegeninin yörüngesiyse yıldızın yüzeyinin hemen dışında kalırdı.  Yıldızın etrafındaki bulutsu ise tüm gezegen ve cüce gezegenler ile yörüngeleri Neptün’ün yörüngesinin epey dışında kalan kuyrukluyıldızların bir kısmını kapsardı. Dış kabuğun yarıçapının Dünya’yla Güneş arasındaki mesafenin 10 000 katı olduğu bulunmuştur.

Sıklıkla patlama olaylarının gözlendiği sarı hiperdevler, evrimlerinin en sıradışı etkin evresinde bulunmaktadırlar: Sözü edilen yıldız, Güneş’in kütlesinin dört katı kadar kütleyi bir kaç yıl içinde atmıştır [3]. Bu patlamalar süresince yıldızdan dışarı atılan gazla birlikte silikatlarca zengin tozdan oluşan bu madde, bulutsunun hacimli çift kabuğunu oluşturmuştur.

Yıldızın bu etkinliği, kısa bir zaman içinde büyük bir patlamayla - Gökadamızdaki yakın gelecekte meydana gelecek supernova patlamalarından biriyle – bu yıldızın hayatının sonlanacağının isareti olarak görülebilir [4].  Süpernovalar hem pek çok önemli kimyasal elementle yıldızlararası ortamı besler hem de meydana getirdikleri şok dalgalarıyla yeni yıldızların oluşumunu tetiklerler.  

Çok Büyük Teleskop’ta bulunan orta kırmızı ötesi aleti VISIR, burada mavi, yeşil ve kırmızıyla belirtilmiş üç orta kırmızı ötesi süzgeçinden geçen ışınlardan oluşturulan bu iştah açıcı imgeyi yakalamıştır [5].

Notlar

[1] Bu isim, cismin bir kırmızı ötesi kaynağı olarak ilk kez IRAS uydusu tarafından 1983'te gözlendiğini ve isimdeki rakamlar ise yıldızın gökyüzündeki yerini, yani Samanyolu'nun kalbinde Akrep Takımyıldızı'nda bulunduğunu göstermektedir.

[2] IRAS 17163-3907, kırmızı ötesinde, IRAS tarafından gözlenen 12 mikron dalgaboyunda, gökyüzünün en parlak 30 yıldızından biridir; ancak görünür ışıkta çok sönük olduğu için uzun süre dikkatlerden kaçmıştır.

[3] Yıldızın toplam kütlesinin, Güneş'in kütlesinin yaklaşık yirmi katı olduğu kestirilmektedir.

[4] Yakabildikleri tüm Hidrojeni yaktıktan sonra 10 ve daha büyük Güneş kütlesine sahip yıldızlar kırmızı süperdev olurlar. Kırmızı süperdev evresi, yıldızın yakabildiği tüm Helyum'u yakmasıyla sona erer. Yüksek kütleli bu yıldızlardan bazıları ise daha sonraki birkaç milyon yıllarını sarı hiperdev evresinde geçirirler. Bu evre, bu yıldızların yaşamlarında, parlak mavi değişken denilen başka bir az rastlanan yıldız tipine hızlıca evrilmelerinden önceki görece kısa bir döneme karşılıp gelir. Bu sıcak ve parlak yıldızların parlaklıkları değişkenlik gösterir ve bu yıldızlar oluşturdukları kuvvetli yıldız rüzgarlarıyla madde kaybederler. Öte yandan bu, böyle bir yıldızın evrim macerasının sonu değildir: Bu tür bir yıldız, ömrünü güçlü bir supernova patlamasıyla tamamlamadan önce Wolf-Rayet (http://www.eso.org/public/images/wr124/) olarak adlandırılan başka bir kararsız yıldız haline gelebilir.

[5] Kullanılan üç orta kırmızı ötesi süzgeç, 8590 nm (maviyle renklendirilmiş), 11 850 nm (yeşille renklendirilmiş) ve 12 810 nm (kırmızıyla renklendirilmiş) civarındaki ışığı geçirmektedir.

Daha fazla bilgi

Araştırma E. Lagadec ve ark. tarafından Astronomy & Astrophysics dergisine "A double detached shell around a post-Red Supergiant: IRAS 17163-3907, the Fried Egg Nebula" başlıklı bir makale şeklinde sunulmuştur.

Ekipte E. Lagadec (ESO, Garching, Almanya), A.A. Zijlstra (Jodrell Bank Gökbilim Merkezi, Manchester, İngiltere), R.D. Oudmaijer (Leeds Üniversitesi, İngiltere), T. Verhoelst (Sterrenkunde Enstitüsü, Leuven, Belçika), N.L.J. Cox (Sterrenkunde Enstitüsü), R. Szczerba (N. Copernicus Gökbilim Merkezi, Torun, Polonya), D. Mékarnia (Côte d'Azur Gözlemevi, Nice, Fransa) ve H. van Winckel (Sterrenkunde Enstitüsü) bulunmaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u (Very Large Telescope), ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu (VST) ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda "gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü" olacak 40-metre sınıfında Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlıyor.

Bağlantılar

İletişim

Sıtkı Çağdaş İnam
Başkent Üniversitesi - Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü - ESON Türkiye Ekibi
Ankara, Türkiye
Tel: +90 312 2341010 / 1221
E-posta: inam@baskent.edu.tr

Dr Eric Lagadec
Astronomer, ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6932
E-posta: elagadec@eso.org

Richard Hook
Public Information Officer, ESO
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6655
E-posta: rhook@eso.org

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso1136.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso1136tr
Adı:Fried Egg Nebula, IRAS 17163-3907
Tür:• Milky Way : Star : Type : Exotic
• Milky Way : Nebula
Facility:Very Large Telescope
Science data:2011A&A...534L..10L

Görüntüler

The Fried Egg Nebula
The Fried Egg Nebula
sadece İngilizce
The Fried Egg Nebula in the constellation of Scorpius
The Fried Egg Nebula in the constellation of Scorpius
sadece İngilizce
Wide-field image of the sky around the Fried Egg nebula
Wide-field image of the sky around the Fried Egg nebula
sadece İngilizce

Videolar

Zooming in on The Fried Egg Nebula
Zooming in on The Fried Egg Nebula
sadece İngilizce

Ayrıca görüntüleyin...