1
00:00:01,280 --> 00:00:06,870
Að fanga ljósið

2
00:00:12,520 --> 00:00:14,350
Í hálfa öld

3
00:00:14,350 --> 00:00:19,500
hefur Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli sýnt okkur undur alheimsins.

4
00:00:26,250 --> 00:00:28,340
Ljósi frá stjörnunum rignir niður á jörðina.

5
00:00:30,390 --> 00:00:33,070
Risasjónaukar grípa ljóseindirnar úr geimnum

6
00:00:33,070 --> 00:00:36,940
og beina þeim í myndavélar og litrófsrita sem eru í hæsta gæðaflokki.

7
00:00:40,090 --> 00:00:44,810
Stjörnuljósmyndir nútímans eru gerólíkar þeim sem teknar voru upp úr 1960.

8
00:00:46,020 --> 00:00:49,130
Þegar ESO tók til starfa árið 1962

9
00:00:49,130 --> 00:00:53,110
notuðu stjörnufræðingar stórar ljósmyndaplötur úr gleri.

10
00:00:54,550 --> 00:00:58,730
Ekki mjög ljósnæmar, ónákvæmar og erfiðar viðfangs.

11
00:01:03,570 --> 00:01:07,220
Hvílík breyting sem varð með tilkomu rafeindabúnaðar nútímans!

12
00:01:08,020 --> 00:01:10,500
Þeir fanga næstum hverja einustu ljóseind.

13
00:01:11,020 --> 00:01:14,000
Myndirnar eru strax aðgengilegar.

14
00:01:14,000 --> 00:01:15,940
Og það sem meira er,

15
00:01:15,940 --> 00:01:19,920
þá er hægt að vinna þær og rannsaka með hugbúnaði í tölvum.

16
00:01:21,020 --> 00:01:24,690
Stjörnufræði er sannarlega orðin stafræn vísindagrein.

17
00:01:31,550 --> 00:01:33,790
Sjónaukar ESO nota sum af stærstu

18
00:01:33,790 --> 00:01:36,460
og ljósnæmustu mælitækjum heims.

19
00:01:36,460 --> 00:01:43,460
Myndavél VISTA hefur hvorki fleiri né færri en 16 ljósnema, í heild 67 milljón pixla.

20
00:01:46,040 --> 00:01:50,810
Þetta stóra mælitæki fangar innrautt ljós frá rykskýjum í geimnum,

21
00:01:50,810 --> 00:01:52,140
nýfæddum stjörnum

22
00:01:52,140 --> 00:01:55,210
og fjarlægum vetrarbrautum.

23
00:02:02,530 --> 00:02:08,200
Nemarnir eru kældir niður í mínus 269 gráður með fljótandi helíni.

24
00:02:08,200 --> 00:02:11,950
VISTA skrásetur suðurhimininn

25
00:02:11,950 --> 00:02:15,670
eins og landkönnuður sem kortleggur ókannað meginland.

26
00:02:18,480 --> 00:02:21,910
VLT Survey Telescope er önnur vél nýrra uppgötvana

27
00:02:21,910 --> 00:02:24,650
en hún sér sýnilegt ljós.

28
00:02:31,020 --> 00:02:34,670
Myndavél þessa sjónauka kallast OmegaCAM og er enn stærri.

29
00:02:34,670 --> 00:02:40,240
32 CCD myndflögur sem saman taka glæsilegar ljósmyndir

30
00:02:40,240 --> 00:02:45,100
sem eru hvorki meira né minna en 268 milljón pixlar.

31
00:02:47,870 --> 00:02:50,930
Sjónsviðið er ein fegráða

32
00:02:50,930 --> 00:02:53,980
— fjórfalt stærra en fullt tungl á himninum.

33
00:02:56,670 --> 00:03:01,220
OmegaCAM safnar fimmtíu gígabætum af gögnum á hverri nóttu.

34
00:03:02,020 --> 00:03:05,530
Og það eru bara glæsilegu gígabætin.

35
00:03:08,680 --> 00:03:11,810
Kortlagningarsjónaukar eins og VISTA og VST

36
00:03:11,810 --> 00:03:15,900
leita líka að sjaldgæfum og áhugaverðum fyrirbærum á himninum.

37
00:03:16,500 --> 00:03:19,850
Stjörnufræðingar nota síðan afl VLT

38
00:03:19,850 --> 00:03:23,490
til að rannsaka þessi fyrirbæri í smáatriðum.

39
00:03:26,290 --> 00:03:28,380
Allir VLT sjónaukarnir fjórir

40
00:03:28,380 --> 00:03:30,800
hafa sín eigin mælitæki

41
00:03:30,800 --> 00:03:33,800
og hvert hefur sína styrkleika.

42
00:03:35,000 --> 00:03:42,310
Án þessara mælitækja væri risaauga ESO á himninum, tja, blint.

43
00:03:43,349 --> 00:03:49,930
Þau bera skrautleg nöfn eins og ISAAC, FLAMES, HAWK-I og SINFONI.

44
00:03:50,880 --> 00:03:55,350
Risavaxnar hátæknivélar, hver á stærð við lítinn bíl.

45
00:03:57,020 --> 00:03:58,520
Tilgangurinn:

46
00:03:58,520 --> 00:04:03,870
Að fanga ljóseindir úr geimnum og safna öllum mögulegum upplýsingum.

47
00:04:06,020 --> 00:04:10,630
Öll þessi mælitæki eru einstök en sum eru örlítið sérstakari en önnur.

48
00:04:10,630 --> 00:04:17,370
Til dæmis nota NACO sem hér sést og SINFONI, aðlögunarsjóntæki VLT.

49
00:04:20,520 --> 00:04:23,450
Leysigeislar búa til gervistjörnur

50
00:04:23,450 --> 00:04:27,220
sem hjálpa stjörnufræðingum að leiðrétta bjögun lofthjúpsins.

51
00:04:33,850 --> 00:04:38,250
Myndir NACO eru jafn skarpar og ef þær væru teknar í geimnum.

52
00:04:41,020 --> 00:04:46,720
Og svo eru það MIDI og AMBER. Tvö víxlmælingatæki.

53
00:04:47,520 --> 00:04:52,330
Hér er ljósbylgjum frá tveimur eða fleiri sjónaukum safnað saman

54
00:04:52,330 --> 00:04:55,880
líkt og ef einn stór spegill hefði fangað þær.

55
00:04:58,520 --> 00:04:59,520
Afraksturinn:

56
00:05:00,280 --> 00:05:02,410
Skörpustu myndir sem hægt er að ímynda sér.

57
00:05:06,520 --> 00:05:09,390
En stjörnufræði snýst ekki bara um að taka myndir.

58
00:05:09,390 --> 00:05:11,080
Ef þú ert á höttunum eftir smáatriðum

59
00:05:11,080 --> 00:05:15,290
verður þú að kljúfa ljósið frá stjörnunum og rannsaka samsetningu þess.

60
00:05:18,340 --> 00:05:22,050
Litrófsgreining er eitt öflugasta tæki stjörnufræðinnar.

61
00:05:27,840 --> 00:05:31,780
Ekki skrítið að ESO búi yfir sumum af þróuðustu litrófsritum heims

62
00:05:31,780 --> 00:05:34,240
eins og hinum öfluga X-Shooter.

63
00:05:35,420 --> 00:05:40,430
Myndir eru fallegri en litrófin geyma meiri upplýsingar.

64
00:05:44,270 --> 00:05:45,520
Efnasamsetningu.

65
00:05:46,520 --> 00:05:47,780
Hreyfingar.

66
00:05:48,770 --> 00:05:50,060
Aldur.

67
00:05:56,270 --> 00:06:01,010
Lofthjúpa fjarreikistjarna á braut um fjarlægar stjörnur.

68
00:06:04,550 --> 00:06:08,890
Eða nýfæddar vetrarbrautir við endimörk hins sýnilega alheims.

69
00:06:12,350 --> 00:06:17,530
Án litrófsgreiningar værum við lítið annað en könnuðir sem stara á fallegt landslag.

70
00:06:17,530 --> 00:06:18,980
Með litrófsgreiningu

71
00:06:18,980 --> 00:06:24,570
lærum við um staðfræði, jarðfræði, sögu og samsetningu landslagsins.

72
00:06:34,260 --> 00:06:36,080
Og eitt í viðbót.

73
00:06:40,060 --> 00:06:44,930
Þrátt fyrir kyrrláta fegurð er alheimurinn ofsafenginn staður.

74
00:06:47,010 --> 00:06:48,700
Fyrirbæri taka breytingum á næturnar

75
00:06:48,700 --> 00:06:52,680
og stjörnufræðingar vilja sjá hvern einasta atburð.

76
00:06:56,020 --> 00:07:01,300
Massamiklar stjörnur enda líf sitt sem sprengistjörnur

77
00:07:07,580 --> 00:07:10,470
Sumar sprengistjörnur eru svo öflugar

78
00:07:10,470 --> 00:07:13,640
að þær skína skærar en hýsilvetrarbrautin

79
00:07:13,640 --> 00:07:19,320
og sendir flaum af ósýnilegum háorku gammageislum um geiminn.

80
00:07:21,320 --> 00:07:26,980
Litlir sjálfvirkir sjónaukar bregðast sjálfkrafa við skilaboðum frá gervitunglum.

81
00:07:26,980 --> 00:07:34,010
Á örfáum sekúndum koma þeir sér fyrir og rannsaka afleiðingar sprenginganna.

82
00:07:35,180 --> 00:07:38,680
Öðrum sjálfvirkum sjónaukum er beint að heldur rólegri atburðum,

83
00:07:38,680 --> 00:07:43,510
eins og þegar fjarlægar reikistjörnur ganga fyrir móðurstjörnur sínar.

84
00:07:46,260 --> 00:07:49,170
Alheimurinn tekur sífelldum breytingum.

85
00:07:49,170 --> 00:07:52,690
ESO reynir að missa ekki af neinu.

86
00:07:55,020 --> 00:07:58,900
Heimsfræði er rannsókn á alheiminum sem heild.

87
00:07:58,900 --> 00:08:03,110
Uppbyggingu hans, þróun og uppruna.

88
00:08:07,020 --> 00:08:11,820
Hér er nauðsynlegt að fanga eins mikið ljós og mögulegt er.

89
00:08:11,820 --> 00:08:17,880
Þessar vetrarbrautir eru svo órafjarri að örfáar ljóseindir ná til jarðar.

90
00:08:20,020 --> 00:08:23,510
En í þessum ljóseindum eru geymdar vísbendingar um alheiminn í fyrndinni.

91
00:08:25,320 --> 00:08:27,770
Þær hafa ferðast um geiminn í milljarða ára.

92
00:08:27,770 --> 00:08:31,470
Þær draga upp mynd af árdögum alheimsins.

93
00:08:32,020 --> 00:08:37,150
Þess vegna eru stórir sjónaukar og næm mælitæki svo mikilvæg.

94
00:08:37,950 --> 00:08:40,070
Síðastliðin fimmtíu ár

95
00:08:40,070 --> 00:08:44,520
hafa sjónaukar ESO komið auga á margar af fjarlægustu vetrarbrautum og dulstirnum

96
00:08:44,520 --> 00:08:46,580
sem nokkurn tímann hafa sést.

97
00:08:50,020 --> 00:08:53,980
Þeir hjálpa jafnvel til við að afhjúpa dreifingu hulduefnis

98
00:08:53,980 --> 00:08:56,970
en eðli þess er okkur enn hulin ráðgáta.

99
00:09:03,580 --> 00:09:09,790
Hver veit hvað næstu fimmtíu ár bera í skauti sér?