1
00:00:02,080 --> 00:00:06,640
Sokoli wzrok

2
00:00:08,020 --> 00:00:11,590
Większe jest lepsze – przynajmniej gdy mowa o lustrze teleskopu.

3
00:00:11,590 --> 00:00:16,670
Większe lustra muszą być grubsze, aby nie deformowały się pod własnym ciężarem.

4
00:00:17,340 --> 00:00:21,610
Jednak duże lustra bez względu na to jak grube i ciężkie są i tak się odkształcają.

5
00:00:22,680 --> 00:00:29,360
Jak rozwiązać ten problem? Za pomocą lekkich luster i magicznej sztuczki zwanej aktywną optyką.

6
00:00:30,330 --> 00:00:33,350
ESO było pionierem tej technologii już w późnych latach 80 XX wieku,

7
00:00:33,350 --> 00:00:36,040
gdy wybudowało Teleskop Nowej Technologii (NTT).

8
00:00:37,450 --> 00:00:39,710
A to jest najnowocześniejsze narzędzie astronomiczne.

9
00:00:39,710 --> 00:00:45,760
Lustra teleskopu Bardzo Dużego Teleskopu (VLT) mają średnice po 8,2 metra...

10
00:00:45,760 --> 00:00:48,500
... lecz ich grubość to tylko 20 centymetrów.

11
00:00:49,330 --> 00:00:50,330
Oto magiczna sztuczka: 

12
00:00:50,990 --> 00:00:53,330
komputerowo kontrolowany system wspomagający dba o to,

13
00:00:53,330 --> 00:00:59,080
aby lustra przez cały czas utrzymywały pożądany kształt z dokładnością do nanometra.

14
00:01:15,640 --> 00:01:18,950
Teleskop VLT jest dumą ESO.

15
00:01:18,950 --> 00:01:25,860
Cztery identyczne teleskopy, współpracujące na szczycie Cerro Paranal, w północnym Chile.

16
00:01:25,860 --> 00:01:28,040
Wybudowane w późnych latach 90. XX wieku,

17
00:01:28,040 --> 00:01:32,740
zapewniają astronomom najlepsze dostępne technologie.

18
00:01:37,580 --> 00:01:42,930
Na środku pustyni Atakama ESO stworzyło raj dla astronomów.

19
00:01:58,240 --> 00:02:00,560
Naukowcy przebywają w La Residecia,

20
00:02:00,560 --> 00:02:04,240
domu dla gości, wybudowanym częściowo pod powierzchnią

21
00:02:04,240 --> 00:02:06,390
jednego z najsuchszych miejsc na planecie.

22
00:02:06,870 --> 00:02:12,940
Wewnątrz domu znajdują się bujne palmy, basen i ... pyszne chilijskie słodycze.

23
00:02:16,260 --> 00:02:16,530
Oczywiście,

24
00:02:16,530 --> 00:02:21,020
unikalną częścią teleskopu VLT nie jest basen,

25
00:02:21,020 --> 00:02:24,790
ale wyjątkowy widok na Wszechświat.

26
00:02:29,600 --> 00:02:33,710
Bez cienkich luster i aktywnej optyki VLT nie mógłby powstać.

27
00:02:34,200 --> 00:02:35,280
To jednak nie wszytko.

28
00:02:35,280 --> 00:02:40,550
Gwiazdy wydają się rozmazane nawet gdy obserwowane są przez najlepsze i największe teleskopy.

29
00:02:40,550 --> 00:02:44,590
Jaki jest tego powód? Ziemska atmosfera zaburza zdjęcia.

30
00:02:49,300 --> 00:02:53,410
Wykorzystajmy kolejną magiczną sztuczkę: optykę adaptatywną.

31
00:02:55,130 --> 00:03:01,410
Na Paranal, wiązki laserowe wystrzeliwane są w nocne niebo aby stworzyć sztuczne gwiazdy.

32
00:03:01,410 --> 00:03:05,020
Czujniki wykorzystują te gwiazdy do mierzenia zakłóceń atmosferycznych.

33
00:03:05,020 --> 00:03:08,150
Setki razy na sekundę

34
00:03:08,150 --> 00:03:12,420
obraz jest poprawiany przez odkształcalne lustra sterowane przez komputer.

35
00:03:13,930 --> 00:03:19,690
Efekt końcowy? Wpływ turbulentnej atmosfery jest całkowicie usuwany.

36
00:03:20,090 --> 00:03:21,450
Spójrz jaka różnica!

37
00:03:28,470 --> 00:03:31,880
Droga Mleczna to ogromna galaktyka spiralna.

38
00:03:31,880 --> 00:03:36,190
W jej centrum – 27 000 lat świetlnych stąd – 

39
00:03:36,190 --> 00:03:41,630
Leży zagadka, którą Bardzo Duży Teleskop (VLT) pomógł rozwiązać.

40
00:03:43,859 --> 00:03:47,510
Masywne chmury pyłu utrudniają dostrzeżenie jądra Drogi Mlecznej.

41
00:03:47,510 --> 00:03:51,560
Kamery czułe na podczerwień mogą zajrzeć przez pył

42
00:03:51,560 --> 00:03:54,290
i odsłonić to co się za nim znajduje.

43
00:04:00,220 --> 00:04:05,560
Przy pomocy adaptatywnej optyki ukazują dziesiątki olbrzymich, czerwonych gwiazd.

44
00:04:05,870 --> 00:04:09,500
Na przestrzeni lat można dostrzec ruch tych gwiazd!

45
00:04:09,500 --> 00:04:14,270
Obiegają niewidzialny obiekt w samym środku Drogi Mlecznej.

46
00:04:16,040 --> 00:04:21,670
Ruch tych gwiazd sugeruje, że niewidzialny obiekt musi być ekstremalnie masywny.

47
00:04:22,440 --> 00:04:29,000
Jest to monstrualna czarna dziura o masie 4,3 miliony razy większej niż masa naszego Słońca.

48
00:04:29,730 --> 00:04:33,760
Astronomowie obserwowali nawet błyski z obłoków gazu

49
00:04:33,760 --> 00:04:35,510
spadających na czarną dziurę.

50
00:04:35,510 --> 00:04:40,460
To wszystko ujawniła moc optyki adaptatywnej.

51
00:04:42,340 --> 00:04:47,050
Tak więc cienkie lustra i optyka aktywna umożliwiają budowanie gigantycznych teleskopów.

52
00:04:47,050 --> 00:04:50,050
Natomiast optyka adaptatywna niweluje wpływ turbulencji atmosferycznych,

53
00:04:50,050 --> 00:04:53,430
dostarczając nam ekstremalnie ostrych obrazów.

54
00:04:54,210 --> 00:04:56,260
Jadnak nie skończyliśmy z magicznymi sztuczkami.

55
00:04:56,260 --> 00:05:00,440
Jest jeszcze trzecia. Nazywa się interferometrią.

56
00:05:03,080 --> 00:05:06,030
Teleskop VLT składa się z czterech teleskopów.

57
00:05:06,030 --> 00:05:12,170
Wspólnie działają jak wirtualny teleskop o średnicy 130 metrów.

58
00:05:14,730 --> 00:05:20,350
Światło zebrane przez pojedyncze teleskopy jest przesyłane przez tunele

59
00:05:20,350 --> 00:05:23,460
do podziemnego laboratorium.

60
00:05:25,220 --> 00:05:31,280
Tutaj fale świetlne są łączone za pomocą metrologii laserowej i skomplikowanych tuneli opóźniających.

61
00:05:36,160 --> 00:05:41,070
W efekcie otrzymujemy zdolność zbiorczą światła z czterech 8,2 metrowych luster,

62
00:05:41,070 --> 00:05:47,370
oraz sokoli wzrok teleskopu tak wielkiego, jak 50 kortów tenisowych.

63
00:05:50,240 --> 00:05:54,010
Cztery pomocnicze teleskopy czynią tę sieć bardziej elastyczną.

64
00:05:54,010 --> 00:05:57,340
Mogą wydawać się malutkie w porównaniu z czterema gigantami.

65
00:05:57,340 --> 00:06:01,990
Jednak posiadają lustra o średnicy 1,8 metra.

66
00:06:01,990 --> 00:06:07,580
Są większe niż te, które sto lat temu posiadały największe teleskopy na świecie!

67
00:06:09,300 --> 00:06:12,070
Interferometria optyczna to pewnego rodzaju cud.

68
00:06:12,070 --> 00:06:16,270
Gwiezdna magia odprawiana na pustyni.

69
00:06:16,270 --> 00:06:20,270
Rezultaty są imponujące.

70
00:06:22,380 --> 00:06:26,850
Wykorzystanie interferometrii w pracy teleskopu VLT pozwala dostrzec 50 razy więcej szczegółów

71
00:06:26,850 --> 00:06:28,920
niż jest to możliwe za pomocą teleskopu Hubble'a.

72
00:06:31,990 --> 00:06:36,220
Metoda ta pozwala nam na przykład przyjrzeć się tak zwanemu wampirzemu układowi podwójnemu gwiazd.

73
00:06:38,180 --> 00:06:41,050
Jedna z tych gwiazd podkrada materię od swojego towarzysza.

74
00:06:45,690 --> 00:06:50,470
Wykryto nieregularne wyrzuty pyłu wokół Betelgezy – 

75
00:06:50,470 --> 00:06:54,430
gwiazdy olbrzyma mogącej w każdej chwili wybuchnąć jako supernowa.

76
00:06:56,770 --> 00:07:02,020
W dyskach pyłu otaczających nowo narodzone gwiazdy, astronomowie znaleźli ...

77
00:07:03,010 --> 00:07:06,370
... pierwotny materiał, z którego w przyszłości mogą powstać planety podobne do Ziemi.

78
00:07:07,100 --> 00:07:12,710
Teleskop VLT to najbystrzejsze oko obserwujące niebo.

79
00:07:13,400 --> 00:07:16,780
Astronomowie mają jeszcze inne środki zgłębiania wiedzy

80
00:07:16,780 --> 00:07:18,890
i poszerzania swych poglądów.

81
00:07:18,890 --> 00:07:21,720
W Europejski Obserwatorium Południowym

82
00:07:21,720 --> 00:07:27,610
nauczyli się obserwować Wszechświat za pomocą całkowicie innego rodzaju światła.